Ыдыктыг Библия: 3 Хааннар
Author: Институт перевода Библии
Date: 2020-09-07T22:33:54.066918+00:00

Ыдыктыг Библия

Ыдыктыг Библия

1. Ыдыктыг Библия

1. 3 Хааннар

1. Тайылбырлыг Словарь

2. Библейжи Эге Хемчеглер Таблицазы

3. Карталар

Ыдыктыг Библия

Ыдыктыг Библия
тыва дылда

Бирги үндүрүлге

Саналдар чоргузар адрес: ibt_inform@ibt.org.ru

ISBN 978-5-93943-163-7

© Институт перевода Библии, Москва, 2011

Эге сөс

Эргим номчукчулар! Силерниң мурнуңарда – Библия деп ыдыктыг номналдың тыва дылче бүрүн очулгазының баштайгы үндүрүлгези.

Библия деп чүл?

Библия болза янзы-бүрү шажын-чүдүлгелиг улустуң санап турары-биле, кижи төрелгетенниң төөгүзүнде эң өндүр улуг номнарның бирээзи. Библия – «номнар» дээн грек сөстен укталган, христиан чаңчылда (база чамдык кезектери-биле иудей болгаш мусульман чаңчылдарда) Ыдыктыг Бижилге деп хүлээп көрүп турар номнар чыындызы-дыр.

Библия ийи кол кезектен тургустунган:

1) Эрги Чагыг-керээ. Бо 39 номдан тургустунган чыынды Христостуң төрүттүнериниң оранчок мурнунда муң ажыг чыл дургузунда эрте-бурунгу еврей болгаш арамей дылдарга бижиттинген, ында Бурган биле еврей чоннуң аразында харылзааже кичээнгейни мөөңнээн. Бо чыындыже еврей чоннуң төөгүзү, израиль ниитилелдиң шажын-чүдүлге хоойлулары болгаш дүрүмнери, Бурганны алдаржыткан кайгамчык уран-чечен шүлүктер болгаш ырлар, мөргүлдер, ханы философчу боданыышкыннар, келир үе дугайында өттүр билген медеглелдер дээш өске-даа хөй чүүлдер кирип турар.

Баштайгы беш номну Моисейниң Беш ному азы Моисейниң Хоойлузу деп адаар. Еврейлерниң бурунгу төөгүзүнге Моисей деп кижиниң Бурган биле Ооң чонунуң аразынга дугуруштурукчу бооп күүсеткени онза чугула ролюн ынчаар демдеглээни ол. Оон аңгыда Эрги Чагыг-керээже Дээрги-Чаяакчының израильчилерге эжелеп алгаш, ээлеп чурттаар кылдыр бергени черге оларның амыдыралының дугайында база израиль чоннуң баштыңчылар, хааннарының чедиишкиннери болгаш буураашкыннарының дугайында бижээн номнар кирген. Ооң соонда Бурганны алдаржыдарынга база кижилерни мерген угаанныг боорунга өөредип турар бөлүк поэтиктиг номнар кирген. Эрги Чагыг-керээ Улуг болгаш Бичии Медээчилерниң (Дээрги-Чаяакчының сөзүн чонга медээлеп, ону Аңаа шынчы чоруун үревес кылдыр кыйгырар салымныг улустуң) номнары-биле дооступ турар.

2) Чаа Чагыг-керээ. Бо 27 номдан тургустунган чыынды Иисус Христостуң төрүттүнгениниң соонда, бистиң эраның 1-ги вегинде бурунгу грек дылга бижиттинген. Чаа Чагыг-керээниң кол өзээ – Иисус Христостуң, делегейниң Камгалакчызының амыдыралы, өөредии, өлүмү болгаш катап дирилгениниң дугайында төөгүп турар дөрт Буянныг Медээ болур. Оон «Элчиннерниң ажыл-чорудулгазы» деп номда Иисус дээрже көдүрлүп үне берген соонда, христиан ниитилелдиң баштайгы чылдарының дугайында база Ооң өөреникчилериниң Буянныг Медээни Рим империязынга канчаар нептередип эгелээниниң дугайында чугаалап турар. Оон аңгыда Чаа Чагыг-керээже Христостуң өөреникчилериниң христиан ниитилелдер болгаш хуу кижилерге оларның бүзүрелин деткиири-биле база Дээрги-Чаяакчыга таарымчалыг амыдырал дугайында сургаал кылыры-биле бижээн чагаалары кирген. Чаа Чагыг-керээниң сөөлгү ному – Иоаннга Бургандан Ажыдыышкын, ында символиктиг дыл ажыглап, Бурганның ам Аңаа удур туржуп турар күштерни долузу-биле тиилээрин илереткен.

Библияның тыва дылче очулгазы

Бо ыдыктыг ном бижиттинип тургустунганындан бээр, ону делегейниң дыка хөй дылдарынче очулдурган. Амгы делегейде чеди муңдан бичии-ле эвээш дылдар бар. Библияны бүрүнү-биле барык дөрт чүс бежен дылче, а ооң аңгы кезектерин ийи муң хире дылче очулдурган.

Бо номну Библия очулгазының институдунуң (БОИ) бөлүк ажылдакчыларыочулдуруп, редакторлаан. Бөлүк профессионал тыва чогаалчылардан болгаш очулга база библеистика эртемнериниң российжи болгаш даштыкы тускай эртемниглеринден тургустунган. Сөзүглел утка-шынар болгаш хевир талазы-биле хөй чадалыг шыңгыы хыналданы эрткен. Очулга бөлүүнүң кол сорулгазы болза еврей, арамей болгаш грек үндезин сөзүглелдерниң утказын шын дамчыдарытурган.Сөзүглелдиң чамдык черлериниң утказын шын билип аары дыка берге, чүге дээрге чамдык бурунгу сөстерниң утказы хөй үе эрткеш, уттундура берген азы Библияның амгы үедеги шинчилекчилериниң эрте-бурунгу Чоокку Чөөн чүктүң төөгүлүг болгаш культурлуг байдалын ылаптыг билиринге хамаарыштыр четпес чүүлдер бар бооп турар. Очулга бөлүү кол сорулганы боттандырары-биле янзы-бүрү арга-дузаны, ооң иштинде Библияның шаандагы болгаш амгы үедеги өске очулгалары-биле шүүштүрүлгелерни ажыглаан. Эң баштайгы утканы шын дамчыдарындан аңгыда, бис ол утканы амгы үедеги, улуска билдингир, аянныг-чараш чечен чогаал дылы-биле илередирин кызыткан бис. Ындыг-даа болза, бис очулгага номчукчуларның чамдыызынга эргижирээн ышкаш сагындырып болур сөстерни чамдыкта арттырар ужурга таварышкан бис, чүге дээрге ол сөстерниң амгы хевири чок болуп турар, оон аңгыда үе эртерге, ол сөстер катап база чоннуң ажыглап турары дириг тыва дылче эглип кирип шыдаар дээрзинге идегээн бис.

Бо Номнуң тыва дылче очулгазы 1990 чылдан эгелээш, барык чээрби чыл үргүлчүлеп келген. Ажыл чоруп турда, БОИ дараазында аңгы номнар болгаш Библиядан үзүндүлерниң шенелде үндүрүлгелерин кылган: Марктан Буянныг Медээ (1996 ч.), Лукадан Буянныг Медээ болгаш Элчиннерниң ажыл-чорудулгазы (1997 ч.), Иисустуң амыдыралы (Дөрт Буянныг Медээден үзүндүлер) (1997 ч.), Чаа Дугуржулга-чагыг (2001 ч.), Бичии уругларга Библия (2001 ч.), Эрте-бурунгу Израильден дөрт ном (2003 ч.), Моисейниң хоойлузу – Ыдыктыг ырлар – Угаадыглыг чугаалар (2005 ч.). Бүрүн Библияның очулгазынче киирер бетинде, үстүнде адаттынган шенелде үндүрүлгелерни шуптузун эде көрген. Очулга бөлүү ол үндүрүлгелерде эскертинген частырыгларны, кагдынган черлерни эткен. Оон аңгыда номчукчуларның саналдарын айтырганывыс түңнелинде, очулганың билдингир, ылаптыг болгаш аяннашкак боорун чедип аары-биле, чамдык терминнерни өскерткен бис. Чижээлээрге, шенелде үндүрүлгелерде «Дугуржулгачагыг» деп сөс бо үндүрүлгеде «Чагыг-керээ» деп, «белдир-крес» деп сөс «белдир-ыяш» деп, а «шүүгү» деп эргижирээн сөс «шииткел, шииткел чери» деп өскертинген.

Сөзүглелди эгелер болгаш шүлүктерге чарган хуваалда колдуунда Библияның орус Синодалдыг очулгазында чаңчыккан хуваалданы эдерип турар. Ынчалза-даа чамдык таварылгаларда болуушкуннарның утказын азы дес-дараалашкаан тыва дылга чүгле домактарның чурумун эде тургускаш, тода билип ап болур, ынчангаш ийи азы үш шүлүктүң дугаарлаашкынын каттыштырып каан болур (чижээ, Э. д. 2:2-3). Ол ышкаш Чаа Чагыг-керээниң Синодалдыг очулгазында чамдыкта тыва очулганың үндезини болган бижимелдерден орай тывылган грек дылда бижимелдерден алган шүлүктер база таваржып турар. Кажан ындыг шүлүктерни тыва очулгаже киирбейн, немелде тайылбырже киирген таварылгада, ийи азы үш шүлүктү база каттыштырып турар (чижээ, Лк. 9:55-56).

Хуу аттар болгаш чер аттарының хевирин орус Синодалдыг очулгага черле чоок кылдыр арттырарын кызыткан бис, чүге дээрге ол аттарның элээн хөйү тыва номчукчуга орус культура болгаш чечен чогаалбиле харылзаа дамчыштыр билдингир. Ындыг-даа болза, дараазында таварылгаларда аттың хевирин өскертири чугула деп санаан бис:

– аттың орус хевири ону адаарын бергедедип турар таварылгада (чижээ, Феглафелласар);

– орус очулганың бодунда чөрүшкектер барда, өскээр чугаалаарга, чаңгыс-ла ол еврей аттың элээн каш орус хевири таварышканда (чижээ, орус очулгада чаңгыс-ла ол кижиниң адын бир номда «Нимрод» деп, а өске номда «Немврод» деп бижээн);

– ол аттың орус хевири тыва номчукчуну еврей сөзүглелде чок бодалче сагыш алындырып турар болза (чижээ, Нойнуң биче оглу Хам хамнарга кандыг-даа хамаарылга чок).

Ындыг таварылгаларда аттың тыва хевирин еврей азы грек үндезин сөзүглелде хевири-биле чоокшулаштырып, аргалыг-ла болза, Библияның Синодалдыг очулгазынга чаңчыга берген номчукчуга ол ат таныттынгыр боор кылдыр арттырарын кызыткан бис. Ынчангаш «Хам» деп ат «Хаам», «Немврод» – «Нимрод», «Феглафелласар» – «Тиглат-Пилесер» апарган.

Орус Синодалдыг очулгада төнчүзүнде чымчак демдек салган хуу аттарныэрте-бурунгу еврей-даа, тывадаа дылдарда чымчадыр адавайн турарын барымдаалааш, элээн хөйындыг таварылгаларда аттарнычымчак демдек ажыглавайн бижээн бис. Чижээлээрге, Иезекииль эвес, а Иезекиил, Руфь эвес, а Руфдеп бижиттинген.

Дузалал аргалар

Очулга бөлүү бо үндүрүлгеде чамдык дузалал аргаларны немей ажыглаан. Ол немелделер Библияның үндезин сөзүглелиниң кезээ эвес, оларныбо бурунгу, чамдык черлеринде нарын Бижилгени билип аарынга дузаламчы кылдыр киирген. Ном бүрүзүнүң эгезинде турар киирилде номнуң кол темаларын тодарадып, ооң автору болгаш бижиттинген үезиниң дугайында допчузу-биле чугаалап турар. Сөзүглелди үзүндүлерниң утказын азы темазын айтып турар иштики эгелер дузазы-биле аңгылаан. Кол ужур-утказы өске номда база таваржып турар үзүндүлер мурнунда (чижээ, Буянныг Медээлерде азы Хаанныг чагыргалар болгаш Чылдар демдеглелдеринде) иштики эгелер аттарының адаанда скобкаларда айтыгларны немээн бис. Оон ыңай дараазында дузалал аргалар бар:

– Чергелешкек черлерже айтыглар

Арыннар кыдыгларында чергелешкек черлерже айтыглар Библияда ол-ла тема дугайында чугаалап, чаңгыс-ла ол сөс-домакты ажыглап турар, чок-ла болза демги черден цитата азы аллюзия болур өске черлерже айтып турар.

Иисус Христос болгаш Чаа Чагыг-керээниң бижикчилери Эрги Чагыг-керээниң шүлүктеринден цитаталарны болганчок-ла ажыглаар турганнар. Бо очулгада Эрги Чагыг-керээден цитаталарны курсив-биле демдеглээн болгаш арынның кыдыында Эрги Чагыг-керээниң сөзүглелинче айтыгныкылган. Чижээлээрге, Матфейниң бижээни Буянныг Медээниң 1:23-кү шүлүүнде Исайя медээчиниң номунуң 7:14-кү шүлүү таваржып турар. Номчукчу дараазында чүүлдү билип аар болза эки: Чаа Чагыг-керээниң бижикчилери колдуунда Эрги Чагыг-керээниң үндезин еврей сөзүглелин эвес, а ооң «Септуагинта» деп грек очулгазындан цитаталаар турганнар. Ынчангаш Чаа Чагыг-керээде чамдык цитаталар Эрги Чагыг-керээниң тыва дылче очулгазын үндезилеп кылган еврей сөзүглелден утка талазы-биле ылгалдыг. Курсивтээн кезектер хөй санныг айтыгларже эвес, а чүгле Эрги Чагыг-керээден дорт цитаталарже айтып турар. Бо эге сөстүң соонда Эрги болгаш Чаа Чагыг-керээлерниң бүгү номнарының аттарын хурааңгайлап бижээн даңзы кирген. Ол даңзы номчукчуга чергелешкек черлерже айтыглар болгаш Эрги Чагыг-керээден алган цитаталарны көргүскен айтылгаларны ажыглаарынга дузалаар.

– Немелде тайылбырлар (сноскалар)

Сөзүглелде сылдысчыгаш (*) таваржыр болза, арынның адаанда ол шүлүктүң утказынга хамаарышкан немелде тайылбыр барын көргүскени ол.Чамдык немелде тайылбырлар билдинмес аттарны, сөстерни база библейжи үелерниң культуразының онзагайларын тайылбырлап турар. Чамдыктары ук шүлүктүң болгу дег өске билиишкинин көргүзүп турар, а өскелери эрте-бурунгу бижимелдерде ылгалдыг номчуттунар черлерже айтып турар (эрте-бурунгу бижикчилер Библияны чара бижип тура, чамдыкта частырыглар кылып турган, ынчангаш очулга бөлүүнүң сорулгазы болза номнуң авторунуң бижээни эң бүзүрелдиг болгу дег хевирни сөзүглелче киирери болур).

– Словарь

Чамдык чугула, үргүлчү таваржыр сөстер база чаа чогааткан сөстер болгаш сөс каттыжыышкыннарының утказын номнуң соонда киирген словарьда тайылбырлап турар. Сөзүглелде ол сөстер одуруг кырында бичежек точка-биле демдеглеттинген (чижээ, ·Аллилуйя).

– Библейжи эге хемчеглер таблицазы

Таблицаже Чоокку Чөөн чүкке ажыглап турган деңзи хемчээлин, узуну болгаш ишкириниң эге хемчеглерин база оларның амгы үедеги дең үнелерин киирген. Сөзүглелде ол эрте-бурунгу эге хемчеглерни бичежек төгерик-биле демдеглээн (чижээ, °эфа).

– Карталар

Номнуң сөөлүнде библейжи үелерде Чоокку Чөөн чүктү тодарадып чураан карталар бар.

Түңнел

Библия болза делегейниң чечен чогаалының классиказы, ооң овур-хевирлери российжи болгаш европейжи уран чогаадылганың янзы-бүрү адырларында чугула черни ээлеп турар. Ынчаарга ол чүгле төөгү талазы-биле үнелиг документ боорундан аңгыда, ыдык-бедик ужур-уткалыг, чүге дээрге Библияда Дээрги-Чаяакчының кижи төрелгетен-биле харылзаазын, Бурганның улуска Бодун база Бодунуң күзелсоруун ажытканын бижээн болгай. Библияда биске Иисус Христостуң амыдыралы болгаш өөредииниң дугайында херечилээшкин илереттинген. Ыдыктыг Бижилгениң алыс ужуру ону чүгле төөгү тураскаалы кылдыр номчуур азы чогаал шынары дээш мактаар улуска эвес, а Чаяакчының бүгү улуска чүнү чугаалаксаанын билип аар күзел-биле номчуп турар улуска ажыттынар. Бо очулга тыва чонга Бурганның үнүн, Буянныг Медээниң четче-долузун дыңнадыр боор деп база Аңаа бүзүреп, ол медээ ёзугаар чурттаарынга дузалаар боор деп идегеп, ол дээш чүрээвис ханызындан мөргүп турар бис.

Библия очулгазының институду (БОИ) бо ыдыктыг Номнуң бүгү очулдурукчуларынга база редакторларынга улуу-биле өөрүп четтиргенин илередип тур. Институт ол ышкаш бо очулганы үндүреринге янзы-бүрү талазындан дуза каткан бүгү-ле кижилерге өөрүп четтирип тур.

Библия очулгазының институдунуң ажылдакчылары

3 Хааннар

3 Хааннар

1. 1

2. 2

3. 3

4. 4

5. 5

6. 6

7. 7

8. 8

9. 9

10. 10

11. 11

12. 12

13. 13

14. 14

15. 15

16. 16

17. 17

18. 18

19. 19

20. 20

21. 21

22. 22

Хаанныг чагырга үези

Үшкү ном

Киирилде

Бо номда израиль чоннуң күрүнезиниң база Дээрги-Бурган-Чаяакчы биле чоннуң харылзаазының дугайында тоожуушкун уламчылап турар. Номну болуушкуннарны дес-дараалаштыр көргүскен аайы-биле үш кол кезекке чарып болур: 1) Хаан эрге-чагырганың Давидтен ооң оглу Соломонче шилчээни (1–2 эгелер); 2) Соломоннуң чагыргазы болгаш чедиишкиннери, ылаңгыя ооң Иерусалимге Бурганның өргээзин тутканы (3–11 эгелер); 3) Чоннуң ийи күрүне – соңгу чүкте Израиль, мурнуу чүкте Иудея кылдыр аңгыланганы база ол күрүнелерниң хааннарының бистиң эрага чедир IX вектиң ортан үезинге чедир чагыргазы (12–22 эгелер).

Автор чагырыкчыларның кайызын-даа Дээрги-Бурган-Чаяакчыга ооң шынчызының деңнелин барымдаалап, үнелеп турар. Күрүнениң чедиишкини чогум-на оон хамааржыр дээрзин ол көргүзүп турар. Кажан хаан кижи бүгү-ле сеткил-чүрээнден чүгле Дээрги-Чаяакчыга мөгейип, Ону тооп дыңнаар болза, күрүне чечектелдир сайзыраар. А хаан дүрзү-бурганнарга мөгейип, Бурганның хоойлузунга чагыртпас болза, айыыл-халап келир.

Хааннардан аңгыда, номда чугула рольду Бурганның медээчилери ойнап турар. Олар чонга Бурганның күзел-соруун медеглеп, улуска болгаш хааннарга Дээрги-Чаяакчыга шынчы бооп артарын сагындырып турган. Бурганның ол үеде чурттап турган медээчилериниң аразында кол чер ээлеп турган кижи – Илия медээчи. Бо номнуң сөөлгү эгелеринде чогум-на ооң ажыл-херектери эң-не көскү болуп турар.

1

Давидтиң чөнүй бергени

1^1Давид хаан кырып чөнүй берген. Ону шуглак-биле базырарга-даа, чылыгып шыдавас апарган. 2Дүжүметтери аңаа: «Дээрги хаанывыска аныяк арыг кыстан тып берээли, ол кыс хаан дээш сагыш салып, бараан болзун. Ол кыс хаанывыс силерни куспактап алгаш чытсын – ынчан дээрги хаанывыс чылыга бээр+» – дээннер.

3Олар бүгү израиль черден чараш кыс дилеп, Сунем+ чурттуг Ависаганы тып алгаш, хаанга эккелгеннер. 4Аныяк кыс кедергей чараш болган. Ол кыс хаанче сагыш салып, бараан болуп турган, ынчалза-даа хаан ооң-биле чоок харылзаа тудуп көрбээн.

Адонияның бодун боду хаан кылдыр чарлааны

5Ол үеде Адония – Давид биле Аггиттиң оглу+: «Мен хаан болур мен!» – деп хоолургап турган. Ол тажы бодунга аъттарны, чуузаларны болгаш үдеп чоруур бежен камгалал шеригни тургузуп алган+. 6А ачазы аңаа кажан-даа: «Сен чүге ынчап тур сен?» – деп айтырыг салып, эпчоксундуруп көрбээн. Адония Авессаломнуң соонда төрүттүнген чүве-дир+. Ол дыка чараш турган. 7Адония Саруйяның оглу, шериг баштыңчызы Иоав-биле+ база Бурганның бараалгакчызы Авиафар-биле+ дугуржурга, олар аңаа дузалажырын аазаан. 8Ындыг-даа болза, Бурганның бараалгакчызы Садок+, Иодайның оглу Ванея+, Бурганның медээчизи Нафан+, Шимей, Рисий база Давидтиң маадырлары+ Адонияны деткивейн барганнар.

9Адония Эн-Рогел чоогунда+ Зохелет деп дашка хойлар, шарылар болгаш семис бызааларны өргүп, дөгерген. Ол бодунуң акы-дуңмалары болур бүгү тажыларны болгаш хаанның Иудея чурттуг бүгү дүжүметтерин чалап алган. 10А Нафан медээчини, Ванеяны, Давидтиң маадырларын болгаш бодунуң дуңмазы Соломонну+ чалаваан.

11Ынчан Нафан Соломоннуң иези Вирсавияга: «Аггиттиң оглу Адонияның хаан апарганын, а бистиң дээргивис Давидтиң ону билбезин дыңнавааның ол бе, кай? 12Ындыг болганда, бодуңнуң база оглуң Соломоннуң амы-тынын канчаар камгалап аарыңны сүмелеп көрейн. 13Ам дораан Давид хаанга баргаш, оон: „Дээрги хааным, мээң оглум Соломон силерниң сооңарда хаан болуп, дүжүлгеңерге саадаарын чалчаң меңээ даңгыраглаваан ийик силер бе?+ А Адония канчап хаан апарды?“ – деп айтыр. 14Сен хаан-биле чугаалажып туруңда, мен кырыңарже кире бергеш, сээң сөстериңни бадыткаар мен» – дээн.

15Вирсавия чөнүй берген хаанның удуур өрээлинче кире берген; ында Сунем чурттуг Ависага аңаа бараан болуп турган. 16Вирсавия хаанга мөгейип, сөгүрген. Хаан: «Сеңээ чүү херек ирги?» – деп айтырган.

17Вирсавия аңаа мынча дээн: «Дээрги хааным! Силер чалчаңар меңээ Дээрги-Чаяакчы Бурганыңарның ады-биле: „Сээң оглуң Соломон мээң соомда хаан болуп, дүжүлгемге саадаар“ – деп даңгыраглаан болгай силер. 18Ам көрүңер даан, Адония хаан апарган-дыр, а силер, дээрги хааным, ону билбес-даа-дыр силер. 19Ол оглуңар эңдерик бугалар, хойлар болгаш семис бызааларны өргүп, дөгергеш, бүгү тажыларны, Бурганның бараалгакчызы Авиафарны болгаш шериг баштыңчызы Иоавты чалап алган-дыр, а силерниң чалчаңар Соломонну чалаваан-дыр. 20Дээрги хааным, бүгү израильчилер дээрги хааным силерниң сооңарда дүжүлгеңерге кым саадаарын чарлаарыңарны билип аар дээш силерже көрүп турлар. 21Оон башка дээрги хааным силер өгбелериңер соондан өске оранче чоруй баарыңарга, мени база оглум Соломонну өскерликчилер деп санаар болгай».

22Вирсавия хаан-биле чугаалажып турда, Нафан медээчи чедип келген. 23Хаанга: «Нафан медээчи келди» – деп дыңнадырга, Нафан хаанның өрээлинче кирип келгеш, аңаа сөгүрүп, хаваан черге дээскен. 24Медээчи хаанга мынча дээн: «Дээрги хааным! Силер: „Адония мээң соомда хаан апарып, дүжүлгемге саадаар“ – деп чугаалаан ийик силер бе? 25Бөгүн ол оглуңар шынааже баткаш, эңдерик бугалар, хойлар болгаш семис бызаалар өргүп, дөгергеш, бүгү тажыларны, шериг баштыңчыларын болгаш Бурганның бараалгакчызы Авиафарны чалап алган-дыр. Ам олар ооң-биле кады дойлап: „Адония хаан делгерезин!“+ – дижип турар-дыр. 26А силерниң чалчаңар болур мени, Бурганның бараалгакчызы Садокту, Иодайның оглу Ванеяны болгаш силерниң чалчаңар Соломонну чалаваан-дыр. 27Ол бүгү чүве дээрги хааным силерниң күзел-сорууңар ёзугаар болганы ол бе? Чалчаңар меңээ дээрги хааным силерниң сооңарда дүжүлгеңерге кым саадаарын чүге чугаалавааныңар ол ирги?»

Давид хаанның дүжүлгени Соломонга дамчытканы

28Давид хаан: «Вирсавияны менче кый деңер!» – дээн. Кадын кирип келгеш, хаанның мурнунга туруп алган.

29Хаан ынчан: «Мени кандыг-даа айыылдан адырып каан дириг Дээрги-Чаяакчының ады-биле даңгыраглап тур мен+: 30Израильдиң Бурганы Дээрги-Чаяакчының ады-биле сеңээ: „Сээң оглуң Соломон мээң соомда хаан апарып, мээң орнумга дүжүлгемге саадаар“ – деп аазаан сөзүмнү бөгүн-не күүседир мен».

31Вирсавия мөгейип, черге хаваан дегзи сөгүрээш: «Мээң дээрги хааным Давид узун назылазын!+» – дээн.

32Давид: «Бурганның бараалгакчызы Садокту, Нафан медээчини болгаш Иодайның оглу Ванеяны кыйгырып эккелиңер!» – дээн. Олар хаанга чедип келгеннер. 33Хаан оларга: «Мээң чалчаларымны ап алгаш, оглум Соломонну элчигенимге мундургаш+, Гихон суунче+ чедирип калыңар. 34Аңаа Бурганның бараалгакчызы Садок биле Нафан медээчи ону Израильдиң хааны кылдыр томуйлап, үс-биле чаап кагзын+. Силер мыйыс эдиски этсип, „Соломон хаан делгерезин!“ деп кыйгырыңар+. 35Ооң соонда ону дедир үдеп эккелиңер. Ол бээр кээп, мээң дүжүлгемге саадапкаш, мээң орнумга хаанназын. Мен ону Израиль биле Иудеяның чагырыкчызы кылдыр томуйлап каан болгай мен» – дээн.

36Иодайның оглу Ванея хаанга: «Ындыг-ла болзунам! Мээң дээрги хаанымның Бурганы Дээрги-Чаяакчы силерниң шиитпириңерни боттандырзын! 37Дээрги-Чаяакчының мээң дээрги хааным-биле кады болганы дег, Ол Соломон-биле база кады болуп, ооң дүжүлгезин мээң дээргим Давид хаанның дүжүлгезинден-даа өндүр бедик кылып кагзын!» – деп харыылаан.

38Бурганның бараалгакчызы Садок, Нафан медээчи, Иодайның оглу Ванея база керет, пелет уктуг шериглер+ Соломонну Давид хаанның элчигенинге мундургаш, Гихонче чедире бергеннер. 39Бурганның бараалгакчызы Садок ыдыктыг майгындан олива үзү куткан мыйыс алгаш, Соломонну чаап каан. Оон олар мыйыс эдиски эдискеннер; бүгү чон: «Соломон хаан делгерезин!» – деп кыйгырып турган. 40Бүгү чон Соломонну эдерип, лимбилеп ойнап, оларның алгы-кышкызындан чер сириңейни бээр кылдыр кедергей өөрүп турган.

41Адония болгаш ооң бүгү чалап алган аалчылары доюн төндүрүп тура, дааш-шимээн дыңнап кааннар. Эдиски эткенин дыңнааш, Иоав: «Хоорайда чүү ындыг хөлзээзин болуп, шимээн үнүп турары ол?» – деп айтырган. 42Ол төндүр чугаалап четтикпээнде-ле, Авиафар бараалгакчының оглу Ионафан чедип келген+. Адония аңаа: «Бээр кел. Төлептиг кижи болгай сен, чугаажок, эки медээ эккелдиң ыйнаан» – дээн+.

43Ионафан Адонияга: «Чок – деп харыылаан. – Дээрги хаанывыс Давид Соломонну хаан кылып кагды. 44Давид хаан ону Бурганның бараалгакчызы Садок, Нафан медээчи, Иодайның оглу Ванея база кереттер, пелеттер-биле+ кады чорудупту. Олар Соломонга хаанның элчигенин мундуруп кагды. 45Садок бараалгакчы биле Нафан медээчи ону Гихонга хаан кылдыр үс-биле чаап кагды. Олар оортан өөрүшкүлүг чоруптулар, хоорай ынчангаш хөлзеп үндү. Шак ол шимээн-даашты дыңнап турарыңар ол-дур. 46Соломон ам мырыңай хаанның дүжүлгезинде саадапты+. 47Хаанның бүгү дүжүметтери дээрги хаанывыс Давидке байыр чедирип келгеш: „Бурган Соломоннуң адын силерниң адыңардан арттыр алдаржытсын, ооң дүжүлгезин силерниң дүжүлгеңерден өндүр бедик кылып кагзын!“ – деп турду. А орунда чыткан хаан Бурганга мөгейип+, 48„Израильдиң Бурганы Дээрги-Чаяакчыга алдар! Ол бөгүн дүжүлгеде бодумнуң салгакчымның олурарын көөр арганы меңээ берди“ – диди».

49Ынчан Адонияның аалчылары шупту корга бергеш, тура халчып, тарай бергеннер. 50А Адония, Соломондан корткаш, Бурганның өргээзинде өргүл салыр бедигээштиң азыгларындан+ барып туттунупкан[*]. 51Улус Соломонга: «Адония Соломон хаандан корткаш, өргүл бедигээжиниң азыгларындан туттунуп алган тур. Ол: „Соломон хаан бөгүн бодунуң чалчазы мени хылыш-биле шанчып өлүрбес бооп даңгыраглазын“ – диди» – деп дыңнаткан.

52Соломон: «Бир эвес ол төлептиг кижи болур болза, ооң бажындан чаңгыс дүк-даа черже кээп дүжүп читпес+, а бир эвес ол бузут-багын көргүзер болза, өлүп каар» – деп харыылаан. 53Соломон хаан улус айбылап чорудуптарга, олар Адонияны өргүл бедигээжинден эккелгеннер. Адония кирип келгеш, Соломон хаанга мөгейген. Соломон аңаа: «Бажыңыңче чана бер» – дээн.

2

Давидтиң Соломонга берген чагыглары

2^1Давидтиң өлүр үези кээрге, ол бодунуң оглу Соломонга чагыын берип, чугаалаан: 2«Кижи бүрүзүнүң баар сөөлгү оруунче чоруурум ол-дур+. Кадыг-быжыг, эр соруктуг бооп көр. 3Моисейниң хоойлузунда бижип каанын ёзугаар Дээрги-Чаяакчы Бурганыңның чагыг-керээзин кадагала. Ооң оруктарын эдерип, Ооң дүрүмнери болгаш айтыышкыннарын, Ооң доктаалдары болгаш шиитпирлерин күүсет. Ынчаар болзуңза, кылып турар бүгү чүүлдериңге, барган бүгү чериңге чедиишкинниг болур сен+. 4Ынчан Дээрги-Чаяакчы: „Бир эвес сээң салгакчыларың боттарының оруктарын хынамчалыг көрүп, Меңээ бүгү-ле чүлдү-чүрээнден, сеткилиниң ханызындан бердинип чоруур болза, сен кажан-даа Израильдиң дүжүлгезин ээлээр салгакчы чок артпас сен“ – деп меңээ чугаалаан сөзүн күүседир+.

5Оон ыңай Саруйяның оглу Иоавтың мени канчанганын билир сен+. Ол кижи израиль шеригниң ийи баштыңы: Нирниң оглу Авенир биле Иетерниң оглу Амессайны канчанган ийик? Иоав оларны, дайын үезинде төккен хан дээш өжээн негеп, тайбың үеде өлүрүп кааш, белинде куру биле будунда идиин ол ханга борап алган болгай+. 6Бодуңнуң мерген угааның ёзугаар кылып көр: Иоавтың буурул бажы өлүглер оранынче амыр-шөлээн кире бээрин болдурбас сен.

7А Галаад чурттуг Верзеллийниң оолдарынга энерелден көргүс+. Олар сээң аъш-чем-биле хандырып турар улузуң санынче кирзин, чүге дээрге сээң акың Авессаломдан дезип чоруп турумда, мээң таламга арткан улус чүве+.

8Оон ыңай сенде Бахурим чурттуг, Вениаминниң аймаанга хамааржыр Гераның оглу Шимей дээрзи бар-дыр. Маханаимче бар чыдырымда, ол кижи мени коргунчуг бак сөглеп, каргап турган+. Ындыг-даа болза, кажан ол Иордан хемниң чанынга мени уткуп үнүп кээрге: „Сени хылыш-биле өлүрбес мен“ – деп Дээрги-Чаяакчының ады-биле даңгыраглаан мен+. 9А сен ону кеземче чок арттырба. Мерген угаанныг кижи-дир сен, Шимейниң буурул бажы өлүглер оранынче ханы төктүп кире берзин дээш, ону канчаптарын билир-ле боор сен».

10Давид оон ада-өгбезиниң соондан өске оранче чоруй барган. Ону Давидтиң Хоорайынга[*] хөөржүдүп каан+. 11Ол Израильди дөртен чыл иштинде: чеди чылды Хевронга, үжен үш чылды Иерусалимге чагырган+. 12А ачазы Давидтиң дүжүлгезинге Соломон саадапкан+, ооң чагыргазы кедергей күштели берген.

Соломоннуң эрге-чагырганы быжыглааны

13Аггиттиң оглу Адония Соломоннуң авазы Вирсавияга келген. Вирсавия оон: «Эп-найыралдыг келдиң бе?» – деп айтырган.

Демгизи: «Эп-найыралдыг» – деп харыылаан. 14Адония оон: «Силер-биле чугаалажыр чүвем бар» – дээн.

Вирсавия: «Чугаала че» – дээн.

15«Силер билир-ле болгай силер – деп, Адония чугаалаан. – Күрүне мээң эргемге турду, бүгү Израиль мээң дараазындагы хаан апаарымны манап турду. Ынчалза-даа бүгү чүве өскерлип, күрүне мээң дуңмамның эргезинде барды, чүге дээрге Дээрги-Чаяакчы ону аңаа хайырлаан-дыр+. 16Ам мен силерден чаңгыс-ла чүве дилеп тур мен, ойталавайн көрүңер».

Хаанның авазы: «Чугаала че» – дээн.

17Адония: «Соломон хаан-биле чугаалажып көрүңерем, ол силерге ойталаар эвес. Хаан меңээ Сунем чурттуг Ависаганы+ кадай кылдыр берип көрзүн» – дээн.

18А Вирсавия: «Ындыг-дыр, хаан-биле сээң дугайыңда чугаалажып көрейн» – деп харыылаан.

19Вирсавия Адонияга хамаарыштыр чугаа кылып, Соломон хаанга кээрге, ол аңаа уткуй туруп кээп, мөгейип кааш, дүжүлгезинге олуруп алган. Иезинге база дүжүлге эккеп бээрин ол дужааган. Авазы оглунуң оң талазынга олуруп алган.

20«Менде сенден бичии дилег бар ийин – деп, ол чугаалаан. – Меңээ ойталавайн көрем».

Хаан: «Дилеп көр, авай, силерге ойталавас мен» – деп харыылаан.

21Вирсавия: «Сунем чурттуг Ависаганы сээң акың Адонияга кадай кылдыр берипсин» – дээн.

22Соломон хаан авазынга: «Адонияга Сунем чурттуг Ависаганы бээрин чүге менден дилеп тур силер?+ Ындыг болза, аңаа күрүне чагырар эргеден база айтырып көр – ол мээң улуг акым-на болгай! Аңаа, Бурганның бараалгакчызы Авиафарга болгаш Саруйяның оглу Иоавка база айтыр!» – деп харыылаан.

23Оон Соломон хаан Дээрги-Чаяакчының ады-биле даңгыраглаан: «Бир эвес Адония ол дилээ дээш амы-тыны-биле төлевес болза, Бурган мени канчаар-даа кезеткей аан! 24Мени быжыктырып, мээң ачам Давидтиң дүжүлгезинге олурткаш, аазаанын ёзугаар+, мени болгаш үре-салгалымны күрүне бажынга доктааткан Дээрги-Чаяакчының ады-биле даңгыраглап тур мен: Адония бөгүн дораан өлүп каар ужурлуг!» 25Соломон хаан Иодайның оглу Ванеяга+ дужаал бээрге, ол Адонияны барып өлүрүп каан.

26А Бурганның бараалгакчызы Авиафарга+ хаан: «Анатот хоорайда+ бодуңнуң чериңче чоруй бар. Сени өлүрүп каар ужурлуг-дур, ынчалза-даа мен сени ам өлүрбес мен, чүге дээрге Дээрги-Бурган-Чаяакчының ыдыктыг аптаразын мээң ачам Давидтиң мурнунга көдүрүп+, ачамның шыдажып эрткен бүгү чүвезин ооң-биле үлежип чораан-дыр сен» – дээн. 27Соломон Авиафарны Дээрги-Чаяакчыга бараан болур хүлээлгезинден чайладып каапкан. Силом хоорайга Дээрги-Чаяакчының Илий бараалгакчының үре-салгалынга хамаарыштыр чугаалаан сөзү ынчалдыр боттанган+.

28Иоавка ол медээлер чеде бээрге (а Иоав Авессаломну деткивээн-даа болза+, Адонияны деткээн[*] турган), ол Дээрги-Чаяакчының ыдыктыг майгынынче дезип кире халааш, өргүл салыр бедигээштиң азыгларындан туттунуп алган+. 29Соломон хаанга Иоавтың Дээрги-Чаяакчының майгынынче дезип кире халааш, өргүл бедигээжиниң азыгларындан туттунуп алганын дыңнадыптарга, Соломон Иодайның оглу Ванеяны ыдып, аңаа: «Ону барып өлүрүп каг!» – деп дужааган.

30Ванея Дээрги-Чаяакчының ыдыктыг майгынынга чеде бергеш, Иоавка: «Хаан: „Үн!“ – деп дужаап тур» – дээн.

А демгизи: «Чок! Мен маңаа өлүр кижи мен» – дээн.

Ванея хаанга Иоавтың харыызын дыңнаткан.

31Хаан ынчан Ванеяга дужаал берген: «Ооң чугаалаанын ёзугаар кыл+. Ону өлүргеш, хөөржүдүп каг. Иоавтың актыг улусту өлүргени дээш бурууну менден база мээң ачамның үре-салгалындан ынчалдыр адырып каг+. 32Дээрги-Чаяакчы Иоавка төккен ханы дээш кеземче онаар, чүге дээрге ол мээң ачам Давидтиң чөпшээрели чокка ийи буруу чок кижиже халдап, оларны хылыш-биле шанчып өлүрүп каан. Ол ийи кижи – Нирниң оглу, Израильдиң шериг баштыңы Авенир биле Иетерниң оглу, Иудеяның шериг баштыңы Амессай+ – Иоавтан төлептиг улус турган. 33Оларның төгүлген ханы дээш буруу Иоавка база ооң салгалынга кезээ мөңгеде артсын. А Давидке, ооң дүжүлгезинге, өг-бүлезинге болгаш үре-салгалынга Дээрги-Чаяакчы амыр-тайбыңдан кезээ мөңгеде хайырлазын».

34Иодайның оглу Ванея Иоавты барып өлүрүп каан. Иоавты ховуга, бодунуң бажыңының чанынга хөөржүткен. 35Хаан Иодайның оглу Ванеяны Иоавтың орнунга шериг баштыңчызы кылып каан+, а Бурганның бараалгакчызы Садокту Авиафарның орнунга дээди бараалгакчы кылдыр томуйлаан+.

36Ооң соонда хаан Шимейни+ кыйгыртып алгаш, аңаа мынча дээн: «Бодуңга Иерусалимге бажыңдан тудуп алгаш, хоорайга чуртта, моон кайнаар-даа үнүп чорба. 37Үнүп чорупкаш, Кедроннуң суун+ кеже бээриң хүнде ыяап-ла өлүп каарыңны билип ал. Өлүмүң дээш бодуң буруулуг болур сен».

38Шимей хаанга: «Ындыг-дыр. Силерниң чалчаңар мен дээрги хаанымның чугаалаанын ёзугаар кылыр мен» – деп харыылаан.

Шимей Иерусалимге үр үеде чурттап арткан. 39А үш чыл болгаш, ооң ийи кулу Мааханың оглу, Геф хоорайның хааны Анхусче+ дезе берген. Шимейге ооң кулдары Гефте турары дыңналы берген. 40Ынчан ол элчигенин эзертеп мунгаш, кулдарын дилеп, Гефте Анхусче чорупкан. Шимей кулдарын барып тып алгаш, оларны Гефтен дедир эккеп алган. 41Соломонга Шимейниң Иерусалимден үнгеш, Гефке четкеш, ээп келгенин дыңнадыпкан. 42Хаан Шимейни кыйгырып алгаш: «Мен сенден Дээрги-Чаяакчының ады-биле даңгырак ап, „Моон кайнаар-даа болза үнүп чоруй баар хүнүңде ыяап-ла өлүп каар сен“ – деп сагындырбажык мен бе? Сен ынчан меңээ: „Ындыг-дыр. Дыңнангыр боор мен“ – дээн болгай сен. 43А чүге сен Дээрги-Чаяакчыга берген даңгырааңны күүсетпейн, мээң дужаалымны тооп дыңнавайн барганың ол?» – дээн+. 44Хаан Шимейге оон ыңай: «Мээң ачам Давидче халдаткан бүгү бузудуңну+ бодуң билип, чүрээңде шыгжап чоруур-дур сен. Ам Дээрги-Чаяакчы сеңээ үүлгеткен бузудуң дээш кеземче онаар. 45А Соломон хаан Бургандан кээр ачы-буянныг болур, Давидтиң дүжүлгези Дээрги-Чаяакчының мурнунга кезээ мөңгеде тендиш дивейн турар!+» – деп чугаалаан. 46Хаан оон Иодайның оглу Ванеяга дужаал бээрге, ол Шимейни барып өлүрүп каан. Чагырга ынчалдыр Соломоннуң холунга быжыга берген.

3

Соломон хаанның мерген угаан дилээн мөргүлү

(2 Чыл. 1:7-12)

3^1Соломон Египеттиң хааны фараон-биле төрелдежип, ооң уруун кадай кылдыр ап алган+. Хаан бодунуң ордузун+, Дээрги-Чаяакчының өргээзин+ болгаш Иерусалимни долгандыр хананы+ тудар бетинде, кадынын Давидтиң Хоорайынга+ чурттадып каан.

2А чон биеэги хевээр мөгейиишкин кылыр бедик черлерге өргүл салып турган, чүге дээрге Дээрги-Чаяакчының адынга тураскааткан өргээ ам-даа туттунмаан турган чүве-дир. 3Соломон бодунуң ачазы Давидтиң изин истеп, Дээрги-Чаяакчыга ынак турган, ындыг-даа болза, ол база демги-ле бедик черлерге Аңаа өргүл салып, чаагай чыттыг чүүлдер кыпсып турган+.

4Бир катап хаан өргүл салыр дээш Гаваон хоорайже чорупкан, чүге дээрге кол бедик чер аңаа турган чүве-дир+. Соломон ол бедигээшке бүрүн өрттедир муң өргүлдү салган. 5Гаваонга Дээрги-Чаяакчы дүне када Соломоннуң дүжүнге кирген+. Бурган: «Сеңээ чүнү берейн, дилеп ал» – дээн.

6Соломон: «Сен Бодуңнуң чалчаң, мээң ачам Давидке, ооң Сеңээ бердингени дээш, Сээң мурнуңга чөптүг-шынныг болгаш ак сеткилдиг болганы дээш, өндүр улуг энерелиң көргүстүң. Сен аңаа өндүр улуг энерелиңни хевээр арттырып, ам ынчалдыр бүткени дег, ооң дүжүлгезинге саадапкан оолду аңаа хайырладың. 7Дээрги-Чаяакчы Бурганым, ам Сен Бодуңнуң чалчаң мени ачам Давидтиң орнунга хаан кылып кагдың. А мен болза бичии оол-дур мен+, албан-хүлээлгемни канчаар күүседирин билбес-тир мен. 8Сээң чалчаң мен Сээң шилип алган чонуң аразында-дыр мен. Ол дээрге санаары-даа, эргий көөрү-даа болдунмас хөлүн эрттир хөй чон-дур+. 9Ынчангаш Бодуңнуң чалчаңга Сээң чонуңну шын шиидер база эки-бакты ылгап шыдаар кылдыр угаанныг чүректен хайырлап көр+. Чүге дээрге Сээң бо хөй санныг чонуңну кым башкарып шыдаарыл?» – дээн.

10Дээргиге Соломондан ындыг дилег кирери таарымчалыг болган. 11Бурган аңаа мынча дээн: «Сен ынча деп дилээш, бодуңга узун назынны-даа, байлакшылды-даа дилеведиң, дайзыннарың өлүмүн-даа дилеведиң, а шын шииткел кылып билир боору-биле угаан-сарыыл диледиң. 12Ындыг болганда, Мен сээң дилээңни хандырар мен. Сеңээ мерген угаанныг, сарыылдыг чүректи хайырлаар мен, сээң мурнуңда-даа сен ышкаш угаан-сарыылдыг кижи турбаан, сээң сооңда-даа сеңээ дөмейлежир кижи турбас+. 13Оон туржук, Мен сеңээ дилевээн-даа чүвеңни: байлакшыл биле алдар-атты бээр мен+. Ынчангаш назының дургузунда хааннар аразында сээң-биле эннежир хаан турбас. 14Бир эвес сен ачаң Давидтиң кылып турганы дег, Мээң оруктарым эдерип, Мээң дүрүмнерим, айтыышкыннарымны күүседип, сагыыр болзуңза, Мен сеңээ узун назынны хайырлаар мен+».

15Соломон ынчан оттуп келгеш, дүш көргенин билип каан. Ол Иерусалимче ээп келгеш, Дээргиниң ыдыктыг аптаразының мурнунга туруп алгаш, бүрүн өрттедир өргүлдерни база эп-найырал өргүлдерин эккеп салган. Оон ол бодунуң бүгү дүжүметтеринге дой кылган+.

Соломон хаанның маргышты мерген угаанныг шиитпирлээни

16Бир катап хаанга ийи самыын-садар херээжен келгеш, ооң мурнунга туруп алган. 17Оларның бирээзи мынча дээн: «О, мээң дээргим! Бо херээжен-биле чаңгыс бажыңда чурттап тур мен. Ооң чанынга тургаш, божуп алдым, 18а ооң соонда соңгузу хүнде ол база божуп алган. Бис кады турдувус, бис ийиден аңгыда, бажыңга өске кым-даа турбаан.

19Дүне када бо херээженниң чаш оглу өлүп калган, чүге дээрге авазы удуп чыда, чаш оглун думчуктур базып алган.

20Дүне када ол туруп келгеш, чалчаңар мен удуп чыдырымда, оглумну ап алгаш, хөрээнге чыпшыр чыттыргаш, бодунуң өлүг оглун мээң хөрээмге чыпшыр салып каан болду. 21Эртен оглумну эмзирер дээш оттуп кээримге, ол өлүг чыдыр. Топтап көргеш, мээң божаан оглум эвес деп билип кааптым».

22Өске херээжен: «Чок! Дириг оол мээңии-дир, а өлүг оол – сээңии-дир!» – дээн.

А бирги херээжен: «Чок! Өлүг оол сээңии-дир, а дириг оол – мээңии-дир!» – дээр болган. Олар хаанның мурнунга ынчаар маргыжып туруп берген.

23Хаан: «Бирээңер: „Мээң оглум дириг, а сээңии өлүг“ – деп турар, а өскеңер: „Чок! Сээң оглуң өлүг, а мээңии дириг!“ – деп турар...» – дээн.

24Ооң соонда хаан: «Хылыштан эккелиңер» – дээн. Хаанга хылышты эккеп берген. 25Ынчан ол: «Дириг чаш оолду ийи чара одура шапкаш, бир чартыын бо херээженге, өске чартыын – дуу херээженге бериптиңер!» – деп дужааган.

26Оглу дириг турган херээжен, бодунуң чаш төлүн аажок кээргей бергеш, хаанга: «О, дээргим! Бо чаш оолду дуу херээженге бериптиңер, ону өлүрбейн-не көрүңер!» – дээн.

А өске херээжен: «Сээңии-даа эвес, мээңии-даа эвес болзун. Оолду одура шааптыңар!» – дээн.

27Хаан ынчан: «Дириг чаш төлдү өлүрбейн, бирги херээженге бериптиңер, ооң авазы ол-дур» – деп доктааткан.

28Хаанның үндүрген шииткелин дыңнааш, бүгү Израиль ону ханы хүндүлеп эгелээн, чүге дээрге аңаа шынныг шииткел үндүрерде хереглээр Бурганның мерген угаанын хайырлаан болган+.

4

Соломоннуң дээди дүжүметтери болгаш тус чер чагырыкчылары

4^1Соломон хаан бүгү Израильди чагырып турган. 2Ооң дээди дүжүметтери бо-дур: Садоктуң салгакчызы Азария – Бурганның бараалгакчызы+; 3Шишаның оолдары Элихореф биле Ахия – бижээчилер; Ахилудтуң оглу Иосафат – төөгү бижикчизи+; 4Иодайның оглу Ванея – шериг баштыңчызы+; Садок биле Авиафар – Бурганның бараалгакчылары+; 5Нафанның оглу Азария – тус чер чагырыкчыларының даргазы; Нафанның оглу Завуд – Бурганның бараалгакчызы, хаанның өңнүү+; 6Ахисар – орду хайгааракчызы; Авданың оглу Адонирам – ажылчы күш даргазы+.

7Соломон бүгү Израильди башкарып турар он ийи тус чер чагырыкчылыг турган. Олар хаанга болгаш ооң чоок улузунга аъш-чем чорудуп бээр хүлээлгелиг чүве-дир. Кайызы-даа курлавыр аъш-чем-биле чылдың бир айында хандырылганы харыылаар ужурлуг турган. 8Оларның аттары бо-дур:

Бен-Хур – Эфрем дагларында;

9Бен-Декер – Макац, Шаалбим, Бет-Шемеш, Элон болгаш Бет-Ханан хоорайларда;

10Бен-Хесед – Арубот деп черде, аңаа Сохо биле бүгү хефер чер хамааржып турган;

11Бен-Авинадав – бүгү Нафат-Дор деп черде+ (ооң кадайы Соломоннуң уруу Тафат турган);

12Ахилудтуң оглу Баана – Таанах, Мегиддон хоорайларда+ болгаш Изреел хоорайдан+ кудулдур, Цартанның чоогунда чыдар бүгү Бет-Санда база Бет-Сандан Авел-Мехола хоорайга чедир, Иокмеам хоорайның безин ындынга чедир;

13Бен-Гевер – Галаадтың Рамот хоорайда+; Манассияның оглу Иаирниң Галаадта хоорай-суурлары+, Васан деп черде Аргов девискээр – долгандыр ханаларлыг, ханаларында хүлер дээктерлиг алдан хоорай+ аңаа хамааржып турган;

14Гиддонуң оглу Ахинадав – Маханаим хоорайда;

15Ахимаас – Неффалимниң черинде (ол Соломоннуң уруу Васематты кадай кылдыр ап алган);

16Хушайның оглу Баана – Асирниң черинде болгаш Ваалотта;

17Паруахтың оглу Иосафат – Иссахарның черинде;

18Эланың оглу Шимей – Вениаминниң черинде;

19Урийниң оглу Гевер – галаад черде (амор чоннуң хааны Сигоннуң черинде база Васанның хааны Огтуң черинде)+ чагырыкчы турган. Ол черлерниң кайызы-даа чаңгыс чагырыкчылыг турган.

Соломоннуң байлак-чаагай күрүнези

20Иудея биле Израильдиң чону далай эриинде элезин дег хөй бооп+, дойлап, хөглеп чурттап турган. 21Соломон Евфрат хемден эгелээш, филистим черге чедир база Египет-биле кызыгаарга чедир[*] бүгү күрүнелерни чагырып турган+. Ол күрүнелер албан-үндүт төлеп+, Соломонга ооң бүгү назынының дургузунда бараан бооп келгеннер.

22Соломонга хүннүң-не эккеп дужаар ужурлуг аъш-чем бо-дур: үжен кор[*] ишти эң-не эки шынарлыг далган болгаш алдан кор ишти анаа далган; 23тургузу семиртир азыраан он инек, одар-белчиирге оъттап турган чээрби инек, чүс хой; ол ышкаш ивилер, чээреннер, сайгактар болгаш семиртир азыраан куштар.

24Чүге дээрге Соломон Евфрат хемниң барыын талазында, Типсахтан Газа хоорайга чедир турар бүгү күрүнелерни чагырып, чоок-кавыда бүгү чурттар-биле тайбың харылзаазын тудуп алган турган+. 25Ооң бүгү назынының дургузунда Иудея биле Израиль соңгу чүкте Дан хоорайдан эгелээш, мурнуу чүкте Беэр-Шева хоорайга чедир кижи бүрүзү бодунуң виноградын, фига ыяжын болбаазырадып, айыыл чок, тайбың чурттап келген+.

26Соломон дайынчы тергеге сугар аъттар баглап, тургузар 40 000 черлиг, 12 000 аъттыг шериглиг[*] турган+. 27Тус чер чагырыкчыларының кайызы-даа бодунуң харыылаар айында Соломон хаанга болгаш хаан-биле кады чемненип турар улуска херек бүгү аъш-чемни эккеп дужаап, чүү-даа чүве четчир болзун дээш, хайгаарап турган. 28Олар оон ыңай доктаадып каан черже дайынчы тергеге сугар болгаш өске-даа аъттар чиир арбай биле сигенни кайызы-даа бодунуң ээлчээнде чедирип берип турган.

Соломоннуң алдаржаан мерген угааны

29Бурган Соломонга мерген угаанны, чүве эндевес ханы угаанны болгаш далай эриинде элезин дег хемчээл чок улуг угаан-сарыылды хайырлаан. 30Соломоннуң мерген угааны Чөөн чүктүң база Египеттиң бүгү улузунуң мерген угаанын ажып турган+. 31Ол бүгү улустан, ооң иштинде зерах уктуг+ Эфандан база Махолдуң Еман, Халкол, Дарда деп оолдарындан артык мерген угаанныг турган. Ооң алдар-ады бүгү чоок-кавы чоннарга тарай берген. 32Ол 3000 хире угаадыглыг чугаа чугаалаан+, 1005 ыр чогааткан+. 33Ол үнүштер дугайында, Ливан сынның пөштеринден эгелээш, ханаларда үнүп келген иссоп деп чадаң үнүшке чедир, чугаалап шыдаар чораан; дириг амытаннар, куштар, соястаарлар болгаш балыктар дугайында база чугаалап шыдаар чораан. 34Соломоннуң мерген угаанын дыңнаар дээн улус бүгү чоннардан база чер-делегейде ооң дугайында дыңнаан бүгү күрүнелерден кээп турган+.

5

Бурганның өргээзин тударынга белеткел

(2 Чыл. 2:3-18)

5^1Тирниң хааны Хирам Соломонну ачазының орнунга хаан кылдыр томуйлап каанын дыңнааш, олче бодунуң элчилерин чорудупкан, чүге дээрге Хирам үргүлчү Давидтиң өңнүү чораан чүве-дир+. 2Соломон база Хирамга дараазында сөстерни дамчытсын дээш улус чоруткан: 3«Мээң ачам Давид бодун бүгү таладан бүзээлээн чоннар-биле дайылдажып турган болгаш, Дээрги-Чаяакчы ооң бүгү дайзыннарын будунуң адаанга салып бээрин манап турган болгаш, бодунуң Бурганы Дээрги-Чаяакчының адынга тураскааткан өргээни тудуп шыдаваан дээрзин билир болгай сен+. 4А ам Дээрги-Чаяакчы Бурганым меңээ бүгү таладан амыр-дышты хайырлады: дайзыным-даа, айыыл-даа чок-тур+. 5Ынчангаш Дээрги-Чаяакчының мээң ачам Давидке: „Сээң орнуңга дүжүлгеге олуртуп каарым оглуң Мээң адымга тураскааткан өргээни тудуп каар“ – дээнин ёзугаар, мээң Бурганым Дээрги-Чаяакчының ат-алдарынга тураскааткан өргээни тудар деп тур мен+. 6Ливан сынының пөштерин меңээ кезип бээр кылдыр дужаап көр. Мээң албатыларым сээң албатыларың-биле кады ажылдазын, мен сеңээ улузуң дээш доктаадып каан өртээң ёзугаар төлеп бээр мен. Сидончулар ышкаш ыяш-биле ажылдап билир улус бисте чогун билир-ле болгай сен».

7Соломоннуң сөстерин дыңнап алгаш, Хирам аажок амырап: «Дээрги-Чаяакчыга алдар! Ол Давидке бо хөй санныг чонну чагырып шыдаар мерген угаанныг оолду берген-дир» – дээн.

8Хирам Соломонче улузун ыдып, сөс дамчыткан: «Менче ыткан улузуңнуң дамчыткан чүүлүн дыңнадым. Пөш, шиви ыяштарга хамаарыштыр сээң күзээн бүгү чүвеңни күүседир мен. 9Мээң албатыларым ол ыяштарны Ливан сындан далайже аппаарга, мен оларны сээң доктаадып каан чериңче далайлап салдады бээр мен. Аңаа ыяштарны адырып кааптарга, сен алгаш баар сен. А сен база мээң күзелимни боттандырып, мээң чоок улузумну аъш-чем-биле хандырып көр».

10Хирам шак ынчаар Соломонну пөш, шиви ыяш-биле ооң күзээнин ёзугаар хандырып турган, 11а Соломон Хирамга ооң чоок улузун чемгерер 20 000 кор ишти кызыл-тасты база 20 кор ишти эң арыг олива үзүн чылдың-на берип турган[*]. 12Дээрги-Чаяакчы Соломонга мерген угаанны аазааны ышкаш хайырлаан+. Соломон биле Хирам эп-найыралдыг чурттап, аразында эвилел тургузуп алганнар.

13Соломон хаан бүгү Израильге ажыл албаны онаап, 30 000 ажылчынны ажылдадыры-биле чыып алган+. 14Ажылчыннарны ол Ливанче ээлчештир – бир айда-ла 10 000 кижини чорудуп турган: ол 10 000 ажылчын бир ай дургузунда Ливанга турар, а ийи ай дургузунда аал-чуртунга турар. Ажылчын күш даргазы Адонирам турган+. 15Соломон хаанда оон ыңай 70 000 аар чүък дажыкчызы, дагларда даш чонар 80 000 ажылчын, 16тудуг ажылын хайгаарап көрүп, ажылчыннарны башкарар 3300 дарга бар турган. 17Өргээниң таваан чонуп каан даштардан салыр дээш, хаан улуг, эки шынарлыг даштардан тып, чонарын дужааган+. 18Соломоннуң база Хирамның ажылчыннары болгаш Гевалдан+ усчулар даштар чонуп, өргээни тудар ыяш, дашты белеткеп турганнар.

6

Соломоннуң Бурганның өргээзин тутканы

(2 Чыл. 3:1-17)

6^1Соломон хаан израиль чоннуң Египеттен хосталып үнгениниң 480-ги чылында, бодунуң Израильди чагырып эгелээниниң дөрткү чылының Зиф деп ийиги айында Дээрги-Чаяакчының өргээзин тудуп эгелээн. 2Соломоннуң Дээрги-Чаяакчыга тудуп берген өргээзиниң узуну алдан кыры дурту, дооразы чээрби кыры дурту, бедии үжен кыры дурту болган. 3Өргээниң мурнунда серилиг чер турган. Ол черниң узуну өргээниң дооразынга деңнежип, чээрби кыры дурту болган, а өргээниң мурнунда ооң дооразы он кыры дурту болган. 4Өргээге хаан хана-каракталчак соңгалар кылып каан+. 5Соломон өргээни долгандыр ыдыктыг болгаш эң ыдыктыг өрээлдерниң ханаларын дургаар өрээлдерлиг даштыкы тудугну улай тудуп каан+. 6Ооң адаккы каъдының дооразы беш кыры дурту, ортаакы каъдының – алды кыры дурту, а үстүкү каъдының – чеди кыры дурту болган. Ол тудуг өргээниң ханазынга чөленмезин дээш, Соломон өргээни долгандыр ханадан кыдыынче үне берген чөленгииштер кылып каан.

7Бурганның өргээзин тударда, чүгле даш бузар черге чонуп каан даштар ажыглаан. Ынчангаш ону тудуп турган черге маска, кески база өске-даа демир чепсек-херексел даажы дыңналбаан+.

8Даштыкы тудугнуң адаккы каъдында[*] өрээлдерже кирер чер өргээниң оң талазында турган. Оортан чада ийиги каътче, а оон үшкү каътче үндүре бээр.

9Бурганның өргээзин Соломон ынчалдыр тудуп дооскаш, ону пөш манзалар-биле шап каан. 10Бүгү өргээни долгандыр даштыкы тудугну бедии беш кыры дурту кылдыр тудуп каан. Ол тудугну өргээге пөш чудуктар дузазы-биле тудуштуруп, быжыглаан.

11Дээрги-Чаяакчы Соломонга Бодунуң сөзүн ажыдып: 12«Сээң тудуп турарың өргээге хамаарыштыр. Бир эвес сен Мээң дүрүмнеримге чагыртыр, доктаалдарым ёзугаар кылыр, бүгү айтыышкыннарымны күүседир болзуңза, Мен сээң ачаң Давидке аазаан сөзүмнү сени дамчыштыр күүседип+, 13израильчилерниң аразынга чурттаар мен+, Бодумнуң израиль чонумну кагбас мен+» – деп чугаалаан.

Бурганның өргээзиниң иштин тудуп каастааны

14Соломон Бурганның өргээзин тудуп дооскаш, 15өргээниң ханаларын иштики талазындан, шаладан дээвиирге чедир, пөш манзалар-биле шап каан, а шаланы шиви манзалар-биле шап каан. 16Өргээниң артыы талазынга кыдыындан чээрби кыры дурту чер үзүктээш, шаладан дээвиирге чедир пөш манзалардан хана кылып, эң ыдыктыг өрээлди аңгылай тудуп каан+. 17Ол өрээлдиң мурнунда ыдыктыг өрээлдиң узуну дөртен кыры дурту болган. 18Өргээниң иштин пөш-биле шап кааш, ында тыквалар+ болгаш частып келген чечектер дүрзүлери оюп каан. Бүгү чүвени пөш-биле шап каан, кайда-даа даш көзүлбес турган.

19Соломон өргээниң артыы талазынга Дээрги-Чаяакчының чагыг-керээзиниң аптаразын тургузар иштики өрээл белеткеп каан. 20Иштики өрээлдиң узуну, дооразы болгаш бедии чээрби кыры дурту болган; ол ону арыг алдын-биле шап каан, өргүл салыр бедигээшти база[*]. 21Соломон өргээни иштии талазындан арыг алдын-биле шап каан. Оон алдын-биле шап каан иштики өрээлдиң мурнунга алдын илчирбелер шөйүп каан. 22Ол ынчалдыр өргээниң бүгү иштии талазын база иштики өрээлге хамааржыр өргүл салыр бедигээшти алдын-биле шап каан+.

23Иштики өрээлге ол олива ыяжындан бедии он кыры дурту ийи херувимни+ кылып каан. 24Бирги херувимниң ийи чалгынының кайызының-даа узуну беш кыры дурту. Ооң бир чалгынының ужундан өске чалгынының ужунга чедир хемчээл он кыры дурту. 25Ийиги херувимниң чалгыннарының ийи ужунуң аразы база он кыры дурту, чүге дээрге ийи херувимниң хемчээл, хевири дөмей турган. 26Кайы-даа херувимниң бедии он кыры дурту. 27Чалгыннарын хере сунган херувимнерни өргээниң иштики өрээлинге тургузуп каан. Бир херувимниң бир чалгыны бир ханага, өске херувимниң бир чалгыны өске ханага дээп турган, а оларның арткан ийи чалгыны өрээл ортузунга дегжип турган. 28Херувимнерни база алдын-биле шап каан.

29Соломон Бурганның өргээзиниң бүгү ханаларын долгандыр, иштики-даа, даштыкы-даа өрээлдерге херувимнер, пальмалар болгаш частып келген чечектер дүрзүлери оя кезип каан. 30Өргээниң иштики-даа, даштыкы-даа өрээлдеринде шаланы ол алдын-биле шап каан.

31Эң ыдыктыг өрээлче кирер кылдыр, олива ыяжындан беш-булуңнуг кастыктарлыг эжик кылып каан. 32Олива ыяжындан кылган эжиктиң ийи чартыынга ол херувимнер, пальмалар болгаш частып келген чечектер дүрзүлери оя кескеш, алдын-биле шап каан, херувимнер, пальмаларны алдыннап каан. 33Өргээниң даштыкы өрээлинче кирер черге ол база шак ынчаар олива ыяжындан дөрт-булуңнуг кастыктар кылып каан. 34Шивиден ийи эжик кылып каан, оларның кайызы-даа шимчеп турар ийи хаалгалыг турган+. 35Эжик-хаалгаларга ол херувимнер, пальмалар болгаш частып келген чечектер дүрзүлери оя кескеш, ол бүгүнү бир дески кылдыр алдын-биле шап каан.

36Соломон өргээниң иштики шөлүн чонуп каан үш одуруг даштар-биле база чонуп каан бир одуруг пөш чудуктар-биле долгандыр херимнеп каан+.

37Дээрги-Чаяакчының өргээзиниң таваан Соломоннуң хааннаашкынының дөрткү чылында, Зиф деп ийиги айда салган. 38Ооң хааннаашкынының он бирги чылында, Бул деп сески айда Бурганның өргээзин канчаар бодап алганын ёзугаар тудуп дооскан. Соломон ону чеди чыл дургузунда тудуп келген.

7

Соломоннуң ордузу

7^1А бодунуң ордузун Соломон он үш чыл болгаш, тудуп дооскан+. 2Ол «Ливанның арга-эзими» дээр ордуну+ тудуп каан. Ооң узуну чүс кыры дурту, дооразы бежен кыры дурту, бедии үжен кыры дурту; ол орду дөрт одуруг пөш адагаштарлыг турган, а адагаштар кырында пөш чудуктар салып каан. 3Адагаштар кырында чыдар чудуктар кырынга ордунуң пөштен кылган сарапчазын салып каан. Бир одуруг адагаштарга-ла он беш чудук кылдыр, шупту дөртен беш чудук турган. 4Ордунуң соңгалары бот-боттарынга дужааштыр, үш одуруг кылдыр турган. 5Бүгү эжиктер болгаш эжик кастыктары дөрт-булуңнуг; үш одуруг соңга бүрүзү-ле дужунда ханада соңгаларга дужааштыр турган.

6Соломон узуну бежен кыры дурту, дооразы үжен кыры дурту адагаштарлыг бажың тудуп каан. Ооң мурнуу талазында адагаштарлыг серилиг чер, ооң мурнунда бедиктээш турган+.

7Хаан улуска шииткел үндүрер дүжүлгелиг бажың азы Шиидилге бажыңы туткаш+, ооң шалазын бүрүнү-биле пөш-биле шап каан. 8А ооң чурттаар ордузу өске шөлде, Шиидилге бажыңының артында турган; ооң тургузуу база ындыг турган. Оон ыңай Соломон кадай кылдыр ап алганы фараоннуң уруунга+ ол бажың ышкаш бажың тудуп берген.

9Ол тудугларны – таваандан үстүнге чедир – база улуг шөлдү хемчээл ёзугаар чонуп каан, хирээ-биле даштыкы база иштики талазындан кезип каан эки шынарлыг даштардан кылган турган. 10Тудугларның таваанга салып каан эки дээн улуг даштарның чамдыызы он кыры дурту, чамдыызы – сес кыры дурту хемчээлдиг турган. 11Оларның тавааның кырындан хемчээл ёзугаар чонуп каан эки дээн өске даштар болгаш пөш чудуктар салып каан. 12Улуг шөлдү чонуп каан үш одуруг даштар-биле база бир одуруг пөш чудуктар-биле долгандыр херимнеп каан+. Дээрги-Чаяакчының өргээзиниң иштики шөлүн болгаш өргээниң серилиг черин база ынчалдыр долгандыр херимнеп каан.

Бурганның өргээзиниң адагаштары, херекселдери

(2 Чыл. 3:15-17; 4:2-5, 11-22)

13Соломон хаан Тир хоорайдан Хирам деп кижини чалаттырып эккелген+. 14Ол болза Неффалимниң аймаанга хамааржыр дулгуяк херээженниң оглу чүве-дир. Ооң ачазы Тир чурттуг, хүлер-биле ажылдаар ус-шевер кижи турган. Хирам хүлерден янзы-бүрү кылыглар кылып шыдаар, кедергей шевер, арга-мергежили бедик кижи чүве-дир+. Ол усчу Соломон хаанга келгеш, аңаа дааскан бүгү ажылды кылып берген.

15Хирам ийи хүлер адагашты шуткуп тудуп каан+. Оларның кайызының-даа бедии он сес кыры дурту болган, а кайызын-даа долгандыр он ийи кыры дурту узун хендир орааттына бээр турган. 16Оон ол адагаштарның бажынга салыр кылдыр хүлерден ийи капитель шуткуп куткан. Оларның кайызының-даа бедии беш кыры дурту болган. 17Адагаштар бажында капительдерни өрүп каан илчирбежигештер болгаш улуг четкилер дүрзүлери каастап турган. Бир капительде-ле чеди четки бар турган. 18Адагаштарда капительдерниң кырын каастап шывар кылдыр четкилерни долгандыр ийи одуруг гранат чимистери шуткуп каан. Ол ийи адагаштың бажын дөмейлештир кылып каан. 19(А серилиг черде турар адагаштарның капительдерин дөрт кыры дурту бедик, лилия чечек хевирлиг кылдыр кылып каан.) 20Адагаштар бажында ийи капительге, четки чанында дөстек черлерниң кырынга ийи чүс-ийи чүс гранат чимизин одуруглай долгандыр тургузуп каан. 21Өргээниң серилиг черинге адагаштар тургузуп каан. Бирээзин оң талазынга тургускаш, Яхин деп адап каан, а өскезин солагай талазынга тургускаш, Вооз[*] деп адап каан. 22Адагаштарның бажынга лилия чечек хевирлиг каасталгалар салып каан. Адагаштар кылыр ажыл ооң-биле доозулган.

23Оон Хирам «далай» дээр борбак чунар сава шуткуп куткан+. Ооң бир эриинден өске эриинге чедир хемчээли он кыры дурту, бедии беш кыры дурту. Үжен кыры дурту узун хемчээр хендир ону долгандыр куржап турган. 24Далайның эрииниң адаан долгандыр ийи одуруг тыквалар дег дүрзүлер кылып каан+. Бир кыры дурту хемчээлге-ле он тыква онаажыр болган. Тыкваларны далай-биле кады тудуш чаңгыс кылдыр шуткуп каан. 25Далай он ийи буга кырында турган; оларның үжү соңгу чүкче, үжү – барыын чүкче, үжү – мурнуу чүкче, үжү – чөөн чүкче көрүнген турган. Далай оларның ооргазында чыткан, а бугаларның соо ооң ортузунче, төпче угланган турган. 26Далайның кылыны дөрт илиг, а ооң эрии аяк эрии дег, лилия чечээ дег турган. Ооң ишкири 2000 бат[*].

27Хирам оон ыңай он хүлер тергежигеш кылып каан. Тергежигеш бүрүзүнүң-не узуну дөрт кыры дурту, дооразы дөрт кыры дурту, бедии үш кыры дурту болган. 28Тергежигештерниң тургузуу мындыг: олар рамкалар аразында турар ханажыгаштарлыг турган. 29Ол ханажыгаштарда база рамкаларның боттарында арзылаңнар, бугалар болгаш херувимнерни дүрзүлеп көргүскен. Арзылаңнарның база бугаларның кыры биле адаанда хевилээн каасталгалар бар. 30Бир тергежигеш-ле хүлер өзектиг дөрт хүлер дугуйлуг. Дөрт азыгда чунар саваны тудуп турар шуткуп куткан аскыыштар бар. Бир аскыыш дужунда-ла – хевилээн каасталгалар. 31Тергежигештиң бажында ханызы бир кыры дурту төгерик үт бар. Ооң таваа-биле кады дооразы бүдүн чартык кыры дурту. Үттү долгандыр оюп хээлээн дүрзүлер турган. (А тергежигештерниң ханажыгаштары борбак эвес, дөрбелчин болган.) 32Ханажыгаштар адаанда дөрт дугуйну өзектерин дамчыштыр тергежигешке кожуп, быжыглаан. Бир дугуйнуң-на бедии – бүдүн чартык кыры дурту. 33Дугуйларның тургузуу дайынчы тергениң дугуйларының тургузуу дег. Оларның өзектерин, куржагларын, салааларын болгаш өзектериниң иштин хүлерден шуткуп куткан.

34Бир тергежигеш-ле дөрт азыында бодундан бурунгаар үне берген дөрт аскыыштыг. 35Тергежигештиң бажында бедии чартык кыры дурту төгерик куржаг бар. Тергежигештиң тудалары болгаш ханажыгаштарын ооң бажы-биле тудуш чаңгыс кылдыр кылып каан. 36Тергежигештиң ханажыгаштар, тудаларынга – кайда-ла хостуг чер бар болдур – херувимнер, арзылаңнар болгаш пальмалар дүрзүлери оюп-сиилбип каан, а долгандыр – хевилээн каасталгалар бар. 37Ол ынчалдыр он тергежигеш кылып каан. Олар шупту бир аай шуткуттунган, бир дөмей хевир, хемчээлдиг турган.

38Оон Хирам он хүлер чунар сава кылып каан. Оларның бирээзиниң-не ишкири дөртен бат[*], диаметри дөрт кыры дурту. Бир чунар сава-ла он тергежигештиң бирээзиниң кырында турган. 39Беш чунар саваны Бурганның өргээзиниң оң талазынга, база бежин – солагай талазынга, а далай дээр улуг саваны өргээниң оң талазынга, мурнуу-чөөн азыгга тургузуп каан.

40Хирам оон ыңай савалар, хүл-узарлар болгаш аяктар кылып каан+.

Хирам Дээрги-Чаяакчының өргээзинге Соломон хаанның чагыын ёзугаар кылып турган бүгү ажылын ооң-биле дооскан. Ооң кылган чүүлдери бо-дур:

41ийи адагаш, оларның бажында паш хевирлиг ийи дөстек капитель, капительдерни каастап шып турар ийи четки;

42ол ийи четкиге 400 гранат чимизи – ийи адагаш бажында капительдерни каастап шып турар ийи четкиниң кайызынга-даа ийи одуруг гранат чимизи онаажыр кылдыр;

43он тергежигеш болгаш оларның кырында он чунар сава;

44далай дээр бир улуг чунар сава болгаш ооң адаанда он ийи буга;

45савалар, хүл-узарлар болгаш аяктар.

Дээрги-Чаяакчының өргээзинге ажыглазын дээш, Хирам ол бүгү эт-херекселди Соломон хаанга кылайтыр хоюглап каан хүлерден кылып берген. 46Хаан ол эт-херекселди Иордан шынаазынга, Сокхот биле Цартанның аразында+ дойдан кылган шуткуур хепке шуткуп кударын дужааган. 47Соломон ол бүгү эт-херекселди деңзилевээн, чүге дээрге олар дыка хөй турган. Хүлерниң ниити деңзизи билдинмес бооп арткан+.

48Соломон оон ыңай Дээрги-Чаяакчының өргээзинге ажыглаар бүгү алдын эт-херекселди кылып каан:

өргүл салыр алдын бедигээш+, ыдыктаан хлебтер салыр алдын ширээ+;

49арыг алдындан кылган чырыткылар+ (эң ыдыктыг өрээлдиң мурнунда, бежи – оң талазында, бежи – солагай талазында), чырыткының чечектери, деңнери, дең өзээ үзе кезер ызырар кыскаштары;

50арыг алдындан кылган чунар савалар, бижектер, хымыштар, хүүрекчигештер, айдызаар савалар+, өргээниң эң ыдыктыг иштики өрээлиниң база ыдыктыг өрээлиниң алдын шүнчүктери.

51Соломон хаанның Дээрги-Чаяакчының өргээзинге кылып турган бүгү ажылы ынчалдыр доозулган. Соломон бодунуң ачазы Давидтиң Дээрги-Чаяакчыга бараалгаткан чүүлдерин+: алдын-мөңгүн биле эт-херекселди эккелгеш, Дээрги-Чаяакчының өргээзиниң эртине шыгжамырынче суктуруп каан.

8

Ыдыктыг аптараны Бурганның өргээзинче көжүргени

(2 Чыл. 5:2-14)

8^1Соломон оон Израильдиң баштыңнарын, израиль аймактар, төрел бөлүктерниң бүгү нояннарын Иерусалимде бодунче – Дээрги-Чаяакчының чагыг-керээзиниң аптаразын Давидтиң Хоорайындан+, Сион дагдан өскээр көжүрер дээш – кыйгырып алган. 2Бүгү израильчилер Соломон хаанның кыйгырганын ёзугаар байырлал үезинде, Атаним дээр чедиги айда чыглып келген+.

3Израильдиң бүгү баштыңнары чедип кээрге, Бурганның бараалгакчылары ыдыктыг аптараны көдүргеш, 4ооң-биле кады Ужуражылга майгынын база аңаа турган бүгү ыдыктыг эт-херекселди алгаш чорупканнар. Бурганның бараалгакчылары болгаш левиттер ол бүгүнү көдүрүп аппар чыткан, 5а Соломон хаан болгаш ооң кыйгырыы-биле чыылган бүгү израиль ниитилел ыдыктыг аптараның мурнунда бар чораан; олар өргүл кылдыр эңдерик шээр болгаш бода малды эккеп салып турган – ол малды санаары-даа, эргий көөрү-даа болдунмас, хөлүн эрттир хөй болган.

6Бурганның бараалгакчылары Дээрги-Чаяакчының чагыг-керээзиниң аптаразын Ооң өргээзиниң иштинде турар черинге, эң ыдыктыг өрээлге эккелгеш, херувимнер чалгыннарының адаанга тургузуп каан+. 7Херувимнерниң чалгыннары аптараның турар чериниң кырынга херлип+, ооң бодун база ону көжүрерде ажыглаар көдүрткүүш-мергелерни+ шыва апкан турган. 8Көдүрткүүш-мергелер дыка узун болгаш, оларның уштары эң ыдыктыг өрээлдиң мурнунда ыдыктыг өрээлден көстү бээр, ынчалза-даа өргээниң даштындан көөрге, көзүлбес турган. Олар ында амдыгаа чедир бар. 9Ыдыктыг аптарада ийи калбак даштан өске чүү-даа чок болган+. Оларны ынаар Моисей Хорив дагның чанынга, кажан израильчилер египет черден үнүп келгенде, Дээрги-Чаяакчы ол дагга чон-биле чагыг-керээ чарып алган соонда, суп каан чүве-дир+.

10Бурганның бараалгакчылары ыдыктыг черден үнүп кээрге, Дээрги-Чаяакчының өргээзин булут бүргей апкан+. 11Ынчангаш олар булуттуң хараазы-биле бараан болур харык чок болганнар, чүге дээрге Дээрги-Чаяакчының өндүр чырыы Ооң өргээзин бүргей апкан.

12Соломон ынчан: «Дээрги-Чаяакчы чажыт дүмбей черге чурттаарын чугаалаан болгай+. 13Сеңээ мөңге шагда чурттаар чер кылдыр өндүр улуг өргээ тудуп бердим» – дээн.

Соломоннуң чонга чугаалаан чүвези

(2 Чыл. 6:3-11)

14Израильчилер шупту аңаа чыглып келген турда, хаан оларже эргилгеш, алгап-йөрээп каан+. 15Оон ол мынча дээн: «Израильдиң Бурганы Дээрги-Чаяакчыга алдар! Ол мээң ачам Давидке Бодунуң аксы-сөзү-биле аазаан чүвезин Бодунуң холу-биле боттандырды. Дээрги-Чаяакчы: 16„Бодумнуң израиль чонумну Египеттен үндүре берген хүнүмден бээр Мен Израильдиң кайы-даа аймаанга, Мээң адымга тураскааткан өргээни тургузар дээш, хоорай шилип албаан мен; ынчалза-даа Мээң израиль чонумну чагырар кылдыр ам Давидти шилип алган мен“ – деп чугаалаан болгай+.

17Мээң ачам Давид Израильдиң Бурганы Дээрги-Чаяакчының адынга тураскааткан өргээ тударын күзээн-даа болза+, 18Дээрги-Чаяакчы аңаа: „Сен Мээң адымга тураскааткан өргээ тударын бодап алган-дыр сен, ол бодалың эки-даа-дыр. 19Ынчалза-даа өргээни сен эвес, оглуң тудар. Сээң ботталдырган оглуң Мээң адымга тураскааткан өргээни тудуп каар-дыр“ – дээн+.

20Дээрги-Чаяакчы Бодунуң аазаашкынын күүсетти. Мен ам Ооң аазаанын ёзугаар+ мээң ачам Давидтен салгап алганым Израильдиң дүжүлгезинде саадаптым база Израильдиң Бурганы Дээрги-Чаяакчының адынга тураскааткан өргээ тудуп кагдым. 21Мен өргээде Дээрги-Чаяакчының бистиң ада-өгбевисти Египеттен үндүре бергеш, олар-биле чарган чагыг-керээзин суп каан аптараның турар черин белеткеп кагдым».

Бурганның өргээзин ыдыктап турда, Соломоннуң мөргүлү

(2 Чыл. 6:12-42)

22Соломон бүгү израиль ниитилел көрүп турда, Дээрги-Чаяакчының өргүл салыр бедигээжиниң мурнунга туруп алгаш, холдарын дээрже сунгаш+, мынча дээн: 23«Израильдиң Бурганы Дээрги-Чаяакчы! Бедик дээрде-даа, чырык черде-даа Сеңээ дөмей Бурган чок+. Бүгү чүлдү-чүрээ-биле Сээң оруктарыңны эдерип турар чалчаларыңга энерелиң көргүзүп, чагыг-керээңни сагып турар-дыр сен. 24Бодуңнуң чалчаң, мээң ачам Давидке берген сөзүңнү ээледиң. Сен ол аазаашкынны Бодуңнуң аксы-сөзүң-биле чугааладың, а бөгүн ону Бодуңнуң холуң-биле боттандырдың.

25А ам, Израильдиң Бурганы Дээрги-Чаяакчы, Бодуңнуң чалчаң, мээң ачам Давидке: „Бир эвес сээң оолдарың, бодуңнуң Мени дыңнап турганың дег, Мени тооп дыңнап, Мээң оруумдан өскээр барбас болза, Израильдиң дүжүлгезинге Мээң мурнумга саадаар сээң салгакчың үстүп төнмес“ – дээн аазаашкыныңны утпайн көрем+. 26Израильдиң Бурганы, Бодуңнуң чалчаң, мээң ачам Давидке Сээң берген сөзүң ам боттанзын!+

27Ынчаарга Бурган чер кырынга чурттаар деп бе? Дээр, эң бедик дээр безин Сени сыңырып шыдавас болганда, мээң тудуп кааным бо өргээ Сени канчап сыңырарыл?!+
28Ындыг-даа болза, Бодуңнуң чалчаңның мөргүлүн, ооң чалынганын дыңнап көрем, Бурганым Дээрги-Чаяакчы! Бөгүн сээң мурнуңга Бодуңнуң чалчаңның мөргүп турар чалынган дилээн база мөргүлүн дыңнап көрем! 29Сээң карааң дүне-хүндүс бо өргээже, аңаа хамаарыштыр: „Мээң ат-алдарым маңаа турар“ – дээн чериңче+ шимдинмейн көрзүн. Бодуңнуң чалчаңның бо черже шиглей көргеш, чаннып турар мөргүлүн дыңнап көрем. 30Сээң чалчаң, Сээң чонуң бо черже шиглей көргеш, мөргүп эгелээрге, бистиң чалынган дилээвисти дыңнап көрем. Чурттап турар дээриңден дыңнап калам. А дыңнап кааш, өршээп көрем.

31Бир кижи өске кижиге удур бачыт үүлгеткен дижик. Буруудаттыргандан ооң буруу чогунуң дугайында даңгырак негээрге, ол кижи бо өргээге келгеш, Сээң өргүл бедигээжиңниң мурнунга даңгырак бээр+. 32Ынчан Сен дээрден дыңнап кааш, хемчег ап көрем. Бодуңнуң чалчаларыңның херээн шиидип, буруулуг кижиге кеземчеден онаап, ооң кылган үүлгедиин бодунуң бажынче халдадып көр, а буруу чок кижини агартып, ооң чөптүг-шынныын бадыткап көр.

33Сээң израиль чонуң Сеңээ удур бачыт үүлгеткеш, дайзыннарга чылча шаптырып алган дижик+. Чонуң Сенче эглип кээр, Сээң адыңны алгап-мактаар, бо өргээге Сеңээ мөргүүр база Сеңээ чаннып, дилег кылыр. 34Ынчан Сен дээрден дыңнап кааш, Бодуңнуң израиль чонуңнуң бачыдын өршээп, оларның ада-өгбезинге Сээң берген чериңче чандырып көрем.

35Дээр хагдына берип, Сээң чонуңнуң Сеңээ удур бачыт үүлгеткени дээш, чаъс чагбайн барган дижик+. Сен ону кезедириңге, чонуң оон бо черже шиглей көргеш, мөргүүр, Сээң адыңны алгап-мактаар база бодунуң бачыдындан ойталаар. 36Ынчан дээрден дыңнап кааш, Бодуңнуң чалчаларыңның, Бодуңнуң израиль чонуңнуң бачыдын өршээп көрем. Оларга олап чоруур ужурлуг шынныг орукту айтып берип көрем+ база Бодуңнуң чонуңга Сээң өнчү кылдыр берген чериңге чаъстан чагдырып көрем.

37Аш-чут, хамчык аарыг, хуюкталдыр чиир хат, дүжүт аарыы, шергилер, мөөң шартылаа черге халавын халдаткан дижик; азы дайзын израиль чонну бодунуң-на черинге, хоорайларынга кызагдап, бүзээлеп алган дижик; азы кандыг-бир айыыл-халап, аарыг-аржык келген дижик+. 38Бир кижи азы Сээң бүгү израиль чонуң кандыг-даа болза мөргүл кылып, чаннып дилээр болза, олар шупту боттарының чүрээнде качыгдалды ожаап билгеш, бо өргээже холдарын тейлеп сунар болза, 39ынчан Бодуңнуң чурттап турар дээриңден дыңнап кааш, оларны өршээп, хөделип көрем. Кижи бүрүзүн ооң ажыл-херээн ёзугаар, ооң сеткил-чүрээн билип, шын шиидип көрем, чүге дээрге чүгле Сен бүгү кижи амытанның сеткил-чүрээн билир болгай сен+. 40Сээң оларның ада-өгбезинге бергениң чер кырынга чурттап турар үезиниң дургузунда олар Сенден коргуп чорзун.

41А Сээң израиль чонуңнуң санынче кирбес, ынчалза-даа ырак черден Сээң алдар-адың дыңнааш, чедип келген даштыкы кижиге хамаарыштыр+. 42Улус Сээң өндүр улуг адың, Сээң күчүлүг холуң болгаш күш-шыдалың дугайында дыңнап каар болгай. Кажан даштыкы кижи чедип келгеш, бо өргээже шиглей көргеш, мөргүүрге, 43Бодуңнуң чурттап турар дээриңден дыңнап каап көрем, ооң Сенден дилээн бүгү чүвезин күүседип берип көрем. Оон чер-делегейниң бүгү чоннары Сээң адыңны билип алзын, Сээң израиль чонуң ышкаш, Сенден кортсун база мээң тудуп кааным бо өргээни Сээң адың-биле адап каанын билип алзын.

44Кажан Сээң чонуң бодунуң дайзыны-биле дайылдажыр дээш Сээң айытканың орук-биле чорупкаш, Сээң шилип алганың бо хоорайже, Сээң адыңга тураскааткан, мээң тудуп кааным өргээже көрүнгеш, Дээрги-Чаяакчы сеңээ мөргүүрге, 45дээрден ооң мөргүлүн, чалынган дилээн дыңнап кааш, аңаа дузадан кадып көрем.

46Сээң чонуң Сеңээ удур бачыт үүлгедирге – а бачыт үүлгетпес кижи чок-ла болгай+ – Сен аңаа килеңней бергеш, ону дайзыннарынга хүлээдип бээриңге, олар ону тудуп алгаш, ыракта азы чоокта турар бодунуң черинче аппаар дижик. 47Сээң чонуң ол черге сеткил-чүрээ өскерилгеш, Сенче эглип, туттуруушкунда турар черинге Сеңээ: „Бис бачыт үүлгедип, бузут кылып алдывыс, буруудаан-дыр бис“ – деп мөргүүр болза+; 48бир эвес Сээң чонуң ону тудуп аппарган дайзыннарның черинге бүгү чүлдү-чүрээнден, сеткилиниң ханызындан Сенче эглип, Сээң ооң ада-өгбезинге берген чериңче, Сээң шилип алганың хоорайже, Сээң адыңга тураскааткан, мээң тудуп кааным өргээже көрүнгеш, Сеңээ мөргүүр болза+, 49Бодуңнуң чурттап турар дээриңден ооң мөргүлүн болгаш чалынган дилээн дыңнап кааш, аңаа дузадан кадып көрем, 50Бодуңнуң чонуңну Сеңээ удур үүлгеткен бачыттары дээш өршээп көрем. Ооң Сеңээ удур кылган бүгү кемниг херектерин өршээп, ону тиилеп алган дайзыннарының аңаа ээ-хайыралыг боор сагыжын оттуруп көрем+. 51Чүге дээрге ол Сээң чонуң-дур, Сээң Египеттен – шак ол хайылдырар суугудан үндүре берген хуу өнчүң-дүр+.

52Сээң карактарың Бодуңнуң чалчаң биле Бодуңнуң израиль чонуңнуң мөргүлүнче кичээнгейден салзын – бис Сенден дуза дилеп кыйгырарывыска-ла, бисти үргүлчү дыңнап көрем. 53Чүге дээрге Сен бистиң ада-өгбевисти Египеттен үндүре бергеш, чалчаң Моисейни дамчыштыр медеглээниң ёзугаар, израиль чонну чер-делегейниң бүгү өске чоннарындан Бодуңга хуу өнчү кылдыр аңгылап алган болгай сен, Дээрги-Бурган-Чаяакчы!+»

Соломоннуң израиль чонну алгап-йөрээгени

54-55Бодунуң мөргүлүнүң үезинде Соломон холдарын хере сунуп алгаш, өргүл салыр бедигээш чанынга дискек кырынга олурган. Ол бүгү мөргүлүн болгаш чалынган дилээн чугаалап дооскаш, туруп келгеш, чыылган бүгү израиль ниитилелди алгап-йөрээгеш+, дыңзыг үн-биле мынча дээн: 56«Аазаанын ёзугаар Бодунуң израиль чонунга амыр-дышты хайырлаан Дээрги-Чаяакчыга алдар! Бодунуң чалчазы Моисейни дамчыштыр Ооң берген ачылыг аазаашкыннарындан чаңгыс-даа сөс күүселде чок артпаан+. 57Бистиң Бурганывыс Дээрги-Чаяакчы, ада-өгбевис-биле кады чорааны дег, бистиң-биле кады болзун! Ол бисти кажанда-даа каапкаш барбазын! 58Ол бистиң чүректеривисти Бодунче ээлдирип алзын!+ Ынчан Ооң оруктары-биле чоруур бис, ада-өгбевиске Ооң айыткап-чагаан айтыышкыннарын, дүрүмнерин болгаш хоойлуларын сагып, күүседир бис. 59Дээрги-Чаяакчының мурнунга мөргүп турган бо сөстерим Ооң чалчазы меңээ база Ооң израиль чонунга хүннүң-не дуза катсын! Дүне-хүндүс-даа Ол мээң сөстеримни бодап чорзун, Бодунуң кичээнгейинден үндүрбезин. 60Ынчан чер-делегейниң бүгү чоннары Дээрги-Чаяакчыны Бурган деп, Оон өске Бурган чок деп билип аар+. 61А силерниң чүректериңер Дээрги-Чаяакчы Бурганывыс-биле бүрүн эп-найыралдыг болзун, ынчан силер, амгы үеде ышкаш, Ооң дүрүмнерин ёзугаар чурттап, Ооң айтыышкыннарын күүседир силер».

Өргээни Бурганга бараалгатканы

(2 Чыл. 7:4-10)

62Хаан, ооң-биле кады бүгү израильчилер Дээрги-Чаяакчының мурнунга өргүл салып эгелээн. 63Соломон Дээрги-Чаяакчыга эп-найырал өргүлү кылдыр 22 000 бода мал, 120 000 шээр мал эккеп салган. Хаан база бүгү израильчилер Дээрги-Чаяакчының өргээзин Аңаа ынчалдыр бараалгадып кааннар. 64Ол-ла хүн хаан Дээрги-Чаяакчының өргээзиниң мурнунда турар шөлдүң төп кезээн ыдыктап каан – хаан аңаа бүрүн өрттедир өргүлдер, далган-тараа өргүлдери болгаш эп-найырал өргүлдериниң үс-чаан эккеп салган. Чүге дээрге Дээрги-Чаяакчының мурнунда турар хүлер өргүл бедигээжи+ бүрүн өрттедир өргүлдер, далган-тараа өргүлдери болгаш эп-найырал өргүлдериниң үс-чаан сыңырар хире эвес болган.

65Соломон, а ооң-биле кады бүгү израильчилер – соңгу чүкте Лево-Хаматтан эгелээш, мурнуу чүкте Египет-биле кызыгаарда хемге чедир черлерден чыылган мөөң чон – ол үеде байырлал кылган. Олар Дээрги-Чаяакчы Бурганывыстың мурнунга чеди хүн, оон база чеди хүн – каттышкаш, он дөрт хүн – байырлап келген+. 66Дараазында хүнде Соломон чонну чандырыпкан. Улус хаанны алгап-йөрээгеш, Дээрги-Чаяакчының Бодунуң чалчазы Давидке база Бодунуң израиль чонунга кылган бүгү буяны дээш сеткил-чүрээнде өөрүп-хөглеп, аалдарынче тарап чорупкан.

9

Дээрги-Чаяакчының Соломонга база катап көзүлгени

(2 Чыл. 7:11-22)

9^1Кажан Соломон Дээрги-Чаяакчының өргээзин, хаанның ордузун база тудуксаан бүгү чүвезин тудуп доозуптарга, 2Дээрги-Чаяакчы аңаа, ооң мурнунда Гаваонга көзүлгени дег+, база катап көстүп келген. 3Хаанга Ол мынча дээн: «Сээң мөргүлүң биле чалынган дилээңни дыңнап кагдым. Мен сээң тудуп кааның, Мээң адымга кезээ мөңгеде тураскааткан өргээни ыдыктап алдым. Мээң көрүжүм биле бодалдарым кезээде ынаар угланган болур+. 4А сеңээ хамаарыштыр. Бир эвес сен Мээң мурнумга, бодуңнуң ачаң Давид ышкаш, арыг чүректиг, шынчы чурттаар болзуңза+; Мээң бүгү айтыышкыннарымны күүседип, Мээң дүрүм-хоойлуларымны сагыыр болзуңза, 5сээң ачаң Давидке: „Израильдиң дүжүлгезин ээлээр салгакчы чок артпас сен“ – деп аазааным дег+, сээң хаан дүжүлгеңни Израильге кезээ мөңгеде быжыглап каар мен.

6А бир эвес израильчилер силер азы силерниң үре-салгалыңар Менден хая көрнүп, силерге Мээң бергеним айтыышкыннар, дүрүмнерни сагывас, күүсетпес болзуңарза, өске бурганнарга бараан болуп, мөгейип баар болзуңарза, 7Мен израиль чонну силерге берген Мээң черимге турбас кылдыр узуткап каар мен+, Бодумнуң алдар-адымга дээш ыдыктап кааным бо өргээден ойталаар мен. Израиль ынчан бүгү чоннарга бужар үлегер-чижек, кочу-шоот апаар+. 8Бо өргээ ам бедик-тир[*], ындыг-даа болза, ол үеде ооң чаны-биле эрткен кижи бүрүзү элдепсинер, кочулап сыгырар база: „Дээрги-Чаяакчы бо чуртту, бо өргээни чүге ынчаар аажылааны ол?“ – деп айтырар+. 9А улус: „Олар ада-өгбезин египет черден үндүре берген Бурганы Дээрги-Чаяакчыдан ойталааш, өске бурганнар эдерип, оларга бараан болуп, мөгейгени дээш, Дээрги-Чаяакчы ол улусче бо айыыл-халапты ыткан“ – деп харыылаар».

Соломоннуң өске ажыл-херектери

(2 Чыл. 8:1-18)

10Соломон ол ийи тудугну – Дээрги-Чаяакчының өргээзи биле хаанның ордузун – чээрби чыл иштинде тудуп дооскан соонда+, 11Тирниң хааны Хирамга Галилея деп девискээрде турар чээрби хоорай берген, чүге дээрге Хирам Соломонга пөш, шиви ыяшты болгаш алдынны ооң күзээнин ёзугаар берип турган. 12А Хирам Соломоннуң берген хоорайларын көөр дээш Тирден чедип кээрге, олар аңаа таарышпайн барган. 13Ол: «Меңээ бо чүү адам хоорайлар бергениң ол, дуңмам?» – деп айтырган чүве-дир. Ынчангаш оларның турар черин Кавул[*] деп адап каан. Ол черниң ады амдыгаа чедир ындыг бооп арткан. 14Хирам оон хаанга 120 талант[*] алдын чорудуп берген.

15Соломон албадалдыг ажылчын күш ажыглап тургаш+, Дээрги-Чаяакчының өргээзин, бодунуң ордузун+, Милло шивээни+, Иерусалимниң ханазын база Асор, Мегиддон болгаш Гезер хоорайларны тудуп каан. 16(Египеттиң хааны фараон Гезерже халдааш, эжелеп алган чүве-дир. Фараон хоорайны өрттедипкеш, ооң хананей чурттакчыларын+ кыра шаап каапкан болгаш ону бодунуң уруунга, Соломоннуң кадайынга+, өнчү кылдыр берипкен, 17а Соломон Гезерни катап тудуп каан.) Оон ыңай Алдыы Бет-Орон+, 18Ваалат болгаш ээн кургаг ховуга Тадмор хоорайларны быжыглап тудуп каан. 19А ол ышкаш аъш-чем курлавыры шыгжаар бүгү хоорайларны база бодунуң дайынчы тергелерин болгаш аъттарын тургузар хоорайларны тудуп каан+. Соломон Иерусалимге, Ливанга болгаш чагырып турганы бүгү черлерге тудар дээн бүгү чүвезин тудуп каан.

20Соломон амор, хет, ферез, хиввей болгаш иевус чоннарның артынчызын (олар шупту израиль уктуг эвес турган) – 21оларның чуртка артып калган, израильчилерниң бүрүнү-биле узуткап шыдавааны үре-салгалын – кулдар ышкаш ажылдадып ажыглап турган, амдыгаа чедир ындыг бооп арткан. 22А израильчилерни Соломон кул кылдыр ажыглаваан+. Олар ооң шериглери, дүжүметтери, нояннары, шериг баштыңнары, ооң дайынчы тергелериниң башкарыкчылары, аъттыг шерииниң удуртукчулары бооп турган. 23Соломоннуң ажылдарының башкарыкчылары – ында ажылчын күштү хайгаарап турар 550 кижи база турган.

24Фараоннуң уруу Давидтиң Хоорайындан Соломоннуң аңаа тудуп берген ордузунче көже берген+. Соломон ооң соонда Милло шивээзин быжыглап тудуп каан+.

25Соломон чылда үш катап Дээрги-Чаяакчыга тудуп бергени өргүл салыр бедигээшке бүрүн өрттедир болгаш эп-найырал өргүлдери эккеп салып, Дээрги-Чаяакчының мурнунга чаагай чыттыг чүүлдер кыпсып турган. Бурганның өргээзин ол ынчалдыр тудуп дооскан.

26Соломон оон ыңай эдом черде Эйлат хоорайның чанында Эцион-Гавер өртээлге+, Кызыл далайның эриинге корабльдар тудуп турган. 27А Хирам хаан бодунуң эжиндирип билир далайжыларын Соломоннуң улузу-биле кады корабльдарга албан эрттирзин дээш чорудупкан+. 28Олар Офирже эжиндирип чорупкаш+, ол черден 420 талант[*] алдын эккелгеш, Соломон хаанга чедире бергеннер.

10

Шеваның кадыны-биле ужуражыышкын

(2 Чыл. 9:1-12)

10^1Шеваның кадыны+ Соломоннуң Дээрги-Чаяакчының ачызында алдаржаанын дыңнап кааш, аңаа берге айтырыглар салып, шенээр дээш чедип келген+. 2Ол кадын Иерусалимге хөй эдеринчилиг, чаагай чыттыг чүүлдер чүдүрген коштаан тевелерлиг, дыка хөй алдынныг болгаш эртине даштарлыг келгеш, Соломонга барып ужурашкаш, ооң-биле угаан-сагыжынга кирген бүгү чүве дугайында чугаа кылган+. 3Соломон ооң бүгү айтырыгларынга харыылап берген; хаанның аңаа тайылбырлап шыдавааны билдинмес чүү-даа чүве чок болган. 4Шеваның кадыны Соломоннуң бүгү мерген угаанын база ооң тудуп каан ордузун көрген. 5Оон хаанның столунда аъш-чемни, ооң дүжүметтериниң оран-бажыңын, ооң чалчаларының бараан болуп турарын, оларның идик-хевин, хаанның дашка тудукчуларын, ооң Дээрги-Чаяакчының өргээзинге эккеп салып турар бүрүн өрттедир өргүлдерин база көргеш, кайгаанындан тыныжы бачымнай берген. 6Хаанга ол мынча дээн: «Бодумнуң чуртумга сээң херектериң болгаш мерген угааның дугайында дыңнаан мен, ол бүгү шын болду! 7А мен маңаа кээп, ол бүгүнү бодум караам-биле көрбээн шаамда, чугааларга бүзүревейн турдум. Ам көөрүмге, улус меңээ чартыын безин чугаалаваан бооп-тур: сээң мерген угааның биле байлакшылың мээң дыңнаанымдан оранчок хөй-дүр. 8Сээң улузуң амыр-чыргалдыг-дыр. Үргүлчү сээң мурнуңга бараан болуп, мерген угааныңны дыңнап турар чалчаларың амыр-чыргалдыг-дыр. 9Сенче ээ көрнүп, сени Израильдиң дүжүлгезинге олуртуп каан Бурганың Дээрги-Чаяакчыга алдар! Дээрги-Чаяакчы Израильге Бодунуң мөңге ынакшылы дээш сени хаан кылып каан-дыр+ – сен ам чөптүг чорук биле шынныг шииткел ёзугаар кылыр-дыр сен+».

10Шеваның кадыны хаанга 120 талант[*] алдын, эңдерик чаагай чыттыг чүүлдер болгаш эртине даштарны белекке берген. Кадынның Соломон хаанга бергени дег эмгежок хөй чаагай чыттыг чүүлдерни улус кажан-даа эккеп көрбээн турган.

11А Хирамның Офирден+ алдын сөөртүп эккеп турган корабльдары оортан дыка хөй сандал ыяш биле эртине даштар база сөөртүп эккелген. 12Хаан ол ыяштан Дээрги-Чаяакчының өргээзинге болгаш хаанның ордузунга чадалар чаактары база хөгжүмчүлерге чадаган, чанзылар кылып берген. Амгы үеге чедир ынча хөй сандал ыяшты кажан-даа чуртче киир сөөртпээн, ынча хөй ыяш көстүп көрбээн.

13Соломон хаан Шеваның кадынынга бодунуң черле берип чаңчыккан белектеринден аңгыда, ооң күзээн-не, дилээн-не бүгү чүвезин база хайырлаан. Ооң соонда кадын улузу-биле кады чуртунче чана берген.

Соломоннуң бай-байлаа болгаш өндүр-чаагайы

(2 Чыл. 9:12-28)

14Соломон чылдың-на 666 талант[*] алдынны ап турган. 15Оон аңгыда садыгжылардан, даштыкы садыглажылгадан, бүгү араб хааннардан, израиль девискээрлерниң чагырыкчыларындан ажык-орулганы ап турган.

16Соломон хаан 200 улуг дозуг-камгалал кылып алгаш, алдын-биле шап каан. Бир дозуг-камгалалды-ла кылырынга 600 шекел[*] алдын чарыгдаан. 17Ол ышкаш 300 бичежек дозуг-камгалал база кылып алгаш, алдын-биле шап каан+. Оларның бирээзин-не кылырынга үш мина[*] алдын чарыгдаан. Дозуг-камгалалдарны хаан «Ливанның арга-эзими» дээр ордуга+ тургузуп каан.

18Хаан оон ыңай чаан сөөгүнден улуг дүжүлге кылгаш, ону арыг алдын-биле шап каан. 19Дүжүлгеже үнер алды тепкииш турган, а ооң ооргазын үстүү талазынче төгерик кылдыр кылып каан. Дүжүлгениң олудунуң ийи талазынга хол салыр черлер кылгаш, оларның чанынга ийи арзылаң дүрзүзү тургузуп каан. 20Оон ыңай алды тепкииште он ийи арзылаң – бир тепкииштиң-не ол-бо талазында ийи арзылаң кылдыр тургулаан. Өске кандыг-даа күрүнеге ол ышкаш коя каасталгалар кажан-даа туруп көрбээн.

21Соломон хаанның бүгү дашка-кундагазын алдындан кылган турган; «Ливанның арга-эзими» дээр ордуда+ бүгү эт-херекселди база арыг алдындан кылган. Мөңгүнден кылган чүү-даа чок болган, чүге дээрге Соломоннуң үезинде мөңгүн хөй боорга, ону үнелевейн турган.

22Далайга хаан Хирамның корабльдары-биле кады Фарсисче эжиндирер корабльдарлыг турган+. Үш чыл болгаш-ла, корабльдар ээп кээп, алдын-мөңгүн, чаан сөөгү, сарбашкыннар болгаш алдын-доос куштар сөөртүп эккеп турган.

23Соломон хаан бай-байлаа болгаш мерген угааны-биле чер-делегейниң бүгү хааннарын ажып турган+. 24Чер-делегейде бүгү улус Соломоннуң угаан-чүрээнче Бурганның сиңниктиргени мерген угаанны дыңнаар дээш ооң-биле ужуражыксаар болган+. 25Келген кижи бүрүзү бодунуң белээн: алдын-мөңгүн эдилелдер, идик-хеп, ок-чепсек, чаагай чыттыг чүүлдер, аъттар болгаш элчигеннерни чылдың-на эккеп берип турган.

26Соломон дайынчы тергелер, аъттыг шерииниң санын көвүдедип алган. Ол 1400 дайынчы тергелиг, 12 000 аъттыг шериглиг турган+. Хаан дайынчы тергелер биле аъттарны тускай хоорайларга+, а чамдыызын бодунуң чанынга, Иерусалимге, тудуп турган. 27Соломоннуң чагырган үезинде Иерусалимде чеже даш барыл, мөңгүн база ынча апарган, а пөштен кылган тудуглар эңдерлип, пөш ыяжын Шефела девискээринде фига ыяжы дег анаа чүүл кылдыр санап турган. 28Соломонга аъттарны Египеттен база Кувадан эккеп турган+ – хаанның садыгжылары аъттарны Кувадан садып ап турган чүве-дир. 29Бир дайынчы тергени Египеттен эккеп, 600 шекел мөңгүн-биле садып ап, а бир аътты 150 шекел мөңгүн-биле садып ап турган чүве-дир. Ол бүгүнү шак ынчаар, Соломоннуң садыгжыларын дамчыштыр, бүгү хет болгаш арамей хааннарга база чедирип берип турган.

11

Соломоннуң өске бурганнарга мөгейгени

11^1Соломон хаан фараоннуң уруундан аңгыда, хөй даштыкы херээженнерге – моав, аммон, эдом, сидон болгаш хет кыстарга ынак турган. 2Дээрги-Чаяакчы израильчилерни ол чоннарга хамаарыштыр: «Оларның кыстары-биле өг-бүле тутпаңар, чүге дээрге олар силерниң сеткил-чүрээңерни боттарының бурганнарын эдерер кылдыр албан дуурайлап аар» – деп сагындырып турган+. А Соломоннуң ынак херээженнери ол чоннарга хамааржып турган-даа болза, хаан оларга хандыкшып, туралаар болган. 3Ол 700 даңгына кадайлыг база 300 кул-кадайлыг турган; кадайлары ону шын оруктан өскээр самыырадып каапкан. 4Соломон кырый бээрге, кадайлары ооң сеткил-чүрээн хары бурганнар эдерер кылдыр дуурайлап алган, ооң сеткил-чүрээ Дээрги-Чаяакчы Бурганынга, ачазы Давидтиң сеткил-чүрээниң бердингени дег, бүрүнү-биле бердинген эвес апарган+. 5Ол сидончуларның кыс бурганы Астартага+, аммоннарның чүдек-бужар бурганы Милхомга бараан болуп эгелээн. 6Соломон Дээрги-Чаяакчының мурнунга бузут үүлгедип, Ону, бодунуң ачазы Давидтиң эдерип чорааны дег, бүрүнү-биле эдербейн барган.

7Оон Иерусалимниң дужунда дагга Соломон моавтарның чүдек-бужар бурганы Хамоска+ база аммоннарның чүдек-бужар бурганы Молохка мөгейиишкин кылыр черлер тудуп каан+. 8Боттарының бурганнарынга айдызап, өргүлдер салып турган бүгү даштыкы кадайларынга ынчалдыр кылып берген.

9Дээрги-Чаяакчы Соломонга килеңней берген, чүге дээрге Израильдиң Бурганы аңаа ийи катап көзүлген-даа болза+, ооң чүрээ Дээрги-Чаяакчыга шынчы артпаан.

10Дээрги-Чаяакчы Соломонга хары бурганнар эдерерин хоруп каан-даа болза+, ол Ооң айтыышкынын тооп дыңнаваан. 11Ынчангаш Дээрги-Чаяакчы Соломонга мынча дээн: «Бир-тээ, сен ынчаар кылып турар болганыңда, Мээң чагыг-керээмни база сеңээ сагыырын айыткан Мээң дүрүмнеримни кадагалап албаан болганыңда, Израильде чагыргаңны сенден адыра тырткаш, сээң чалчаларыңның бирээзинге берип каар мен+. 12Ынчалза-даа сээң ачаң Давидти бодааш, сээң назының дургузунда Мен ынчаар кылбас мен. Чагырганы Мен сээң оглуңнуң холундан ушта тыртып аар мен. 13Бүгү күрүнени хунаап албас мен. Бодумнуң чалчам Давидти бодааш, Мээң шилип алганым Иерусалимни бодааш+, Мен сээң оглуңга бир аймактан арттырып бээр мен».

Соломоннуң дайзыннары

14Дээрги-Чаяакчы Эдомнуң хаанындан укталган Гадад деп кижини Соломоннуң удурланыкчызы кылып каан. 15Биеэде, кажан Давид Эдомга чаалажып чоруп турда, шериг баштыңы Иоав бодунуң өлген улузун ажаап келгеш, Эдомда бүгү эр улусту кыра шаап каапкан+. 16Иоав болгаш бүгү израильчилер, Эдомда бүгү эр улусту кыргып-хыдып каггыжеге чедир, аңаа алды ай дургузунда турганнар. 17А Гадад, ынчан бичии оол, ооң ачазынга бараан болуп турган чамдык эдом дүжүметтер-биле кады Египетче дезе берген. 18Олар мадиан черден чорупкаш, Фаранга келгеннер+. Оон Фарандан улус ап алгаш, Египеттиң хааны фараонга келгеннер. Фараон Гададка бажың-балгат, чер берип, аъш-чем-биле хандырган. 19Фараон Гададка аажок таарзынган, ынчангаш аңаа бодунуң кадайы Тахпенеса кадынның дуңмазын кадай кылдыр ап берген. 20Тахпенесаның дуңмазы Гададка Генуват дээр оол божуп бээрге, Тахпенеса ону хаанның ордузунга доруктур азырап каан. Генуват ордуга фараоннуң ажы-төлү-биле кады чурттап турган.

21Египетке тургаш, Гадад Давид хаан өгбелериниң соондан өске оранче чоруй барган деп, шериг баштыңы Иоав база өлүп калган деп дыңнап кааш, фараонга: «Мени салып чорудуп көрүңерем, чуртумче чанайн» – дээн.

22Фараон: «Чуртуңче чаныксааның ол хире күштүг, мээңиинде сеңээ чүү четпейн турар апарды?» – деп айтырган.

Гадад: «Чүү-даа эвес, ындыг-даа болза, мени салып чорудуп көрүңерем!» – деп харыылаан.

23Дээрги-Чаяакчы, Гададтан аңгыда, Элиаданың оглу Разонну – бодунуң дээргизи, Цованың хааны Адраазардан+ дезе берген кижини – Соломоннуң база бир удурланыкчызы кылып каан. 24Давид хаан Адразаарның шериин узуткап каан соонда+, Разон бодунга шериглер чыып алгаш, дээрбечи бөлүктүң баштыңы апарган. Олар Дамаскыже чорупкаш, аңаа чурттай берип, Разонну Дамаскының хааны кылып алганнар. 25Соломон дириг турда, Разон үргүлчү Израильдиң дайзыны бооп, Гададтың халдаткан бузут-багын көвүдедип турган. Разон арамей чоннуң хааны болуп, Израильди көөр хөңнү чок чораан.

Иеровоамның Соломонга удур үймээни

26А Наваттың оглу Иеровоам Соломон хаанга удур үймээн үндүрген. Ол дээрге хаанның чалчаларының бирээзи, Цареда чурттуг, Эфремниң аймаанга хамааржыр кижи турган, а ооң авазы Церуа дээр дулгуяк херээжен чүве-дир.

27Иеровоамның хаанга удур канчап үймээн үндүргениниң төөгүзү мындыг болган. Соломон Милло деп шивээни быжыглап тудуп+, бодунуң ачазы Давидтиң Хоорайының ханазында үрелген черлерни септеп турган чүве-дир. 28(А Иеровоам эрес-маадырлыг кижи турган. Соломон ол аныяк эрниң ажылын кайы хире эки кылып турарын эскерип кааш, ону Иосифтен укталган аймактарга хамааржыр бүгү ажылчыннарның даргазы кылдыр томуйлап каан.) 29Ол үеде Иеровоам Иерусалимден үнер апарган. Орук ара аңаа чаа хеп кеткен Силом чурттуг Ахия медээчи+ ужуражы берген. Олар шөлге чүгле ийилээ турганнар. 30Ахия кедип чораан чаа хевин ужулгаш, он ийи кезек кылдыр ора тыртып алган+. 31Оон ол Иеровоамга мынча дээн: «Он кезекти бодуңга ап ал, чүге дээрге Израильдиң Бурганы Дээрги-Чаяакчының чугаалаан чүвези бо-дур:

„Көр даан, Мен чагырганы Соломоннуң холундан ушта тыртып, сеңээ он аймакты берип тур мен+. 32Ынчалза-даа Мээң чалчам Давидти бодааш база Израильдиң бүгү аймактарының аразындан Мээң шилип алганым Иерусалим хоорайны бодааш, аңаа бир аймактан арттырып бээр мен. 33Мен ынчаар кылыр мен, чүге дээрге Соломоннуң улузу Менден ойталап, сидончуларның бурганы Астартага, моавтарның бурганы Хамоска болгаш аммоннарның бурганы Милхомга мөгейип+, Соломоннуң ачазы Давид ышкаш, Мээң оруктарым эдербээн-дир, Мээң тааржыр деп көөр чүвемни кылбайн турган-дыр, Мээң дүрүмнерим, айтыышкыннарымны сагывайн барган-дыр. 34Ынчалза-даа Мен Соломоннуң холундан бүгү чагырганы албас мен. Мээң шилип алган чалчам, Мээң айтыышкыннар, дүрүмнеримни сагып чораан Давидти бодааш, Мен Соломонну ооң назынының дургузунда чагырыкчы кылдыр арттырып каар мен. 35Ынчалза-даа Мен чагырганы ооң оглунуң холундан хунаап алгаш, сеңээ он аймактан бээр мен. 36Иерусалимге – Мээң адымга тураскааткан, Бодумга шилип алганым хоорайга Мээң чалчам Давидтиң чырыткызы+ кажан-даа өшпезин дээш, Мен бир аймакты ооң оглу Соломонга арттырып бээр мен.

37А сени Мен шилип ап тур мен, сеткил-чүрээң чүнү-ле күзээр болдур, шуптузун чагырар сен, Израильдиң хааны болур сен. 38Бир эвес сен, Мээң чалчам Давидтиң кылып турганы дег, Мээң сеңээ дужааган бүгү чүвемни күүседип, Мээң оруктарымны эдерип, Мээң тааржыр деп көөрүм чүвени кылып база Мээң дүрүмнерим, айтыышкыннарымны сагыыр болзуңза, Мен сээң-биле кады боор мен. Ынчан Давидке кылып бергеним дег, сээң үре-салгалыңны быжыглаар мен+, Израильди сеңээ бээр мен. 39Мен Давидтиң үре-салгалын үүлгедиглери дээш кезедир мен, ынчалза-даа кезээ шагда эвес“».

40Соломон Иеровоамны өлүрүп каарын оралдашкан, ынчалза-даа Иеровоам Египетче, ол чурттуң хааны Сусакимче+ дезе берген, Соломоннуң өлүмүнге чедир аңаа турган.

Соломоннуң өлүмү

(2 Чыл. 9:29-31)

41Соломоннуң өске ажыл-херектери, ооң кылып турган бүгү чүвези болгаш ооң мерген угааны «Соломоннуң ажыл-херектериниң номунда» тодараттынып бижиттинген. 42Соломон Иерусалимге бүгү Израильди дөртен чыл дургузунда хааннаан. 43Оон ол өгбелериниң соондан өске оранче чоруй баарга, ону ооң ачазы Давидтиң Хоорайында ажаап каан. Соломоннуң оглу Ровоам ачазының орнунга хаан апарган.

12

Израильчилерниң Ровоамга удур үймээни

(2 Чыл. 10:1—11:4)

12^1Ровоам Сихем хоорайже+ чорупкан, чүге дээрге бүгү израильчилер ону хаан кылып аар дээш аңаа чыылган турган. 2Наваттың оглу Иеровоам+ Соломон хаандан дезип чорутканы Египетке тургаш, ол дугайында дыңнап каан болгаш Египеттен чанып келген[*]. 3Израильчилер айбычылар чорудупкаш, Иеровоамны кыйгыртып аарга, ол бүгү израиль чон-биле кады Ровоамга чедип келген. 4Олар: «Сээң ачаң биске аар чүък чүдүрүп каан-дыр+, сен ам ачаңның биске албадап онааган күш четтинмес ажылын база биске чүдүрүп каан аар чүъгүн чиигедип бер. Бис ынчан сеңээ бараан болур бис» – дээннер.

5Ровоам: «Ам барыңар, үш хонгаш, катап чедип кээр силер» – деп харыылаан.

Чон оон тарап чоруй барган. 6А Ровоам хаан ачазы Соломон дириг чорда, аңаа бараан болуп турган кырганнар-биле сүмележип эгелээн. Ол: «Бо чонга чүү деп харыылаайн, кандыг сүме кадар силер?» – деп айтырган.

7Кырганнар: «Бир эвес сен бөгүн бо чонга чалча апарып, оларга бараан болуп, ээлдек-эвилең чугаалашкаш, сеткилин хандырар харыы бээр болзуңза, олар кезээде сээң чалчаларың болур» – деп харыы бергеннер.

8Ынчалза-даа хаан кырганнарның берген сүмезин хүлээп албайн, ооң-биле кады өскен, аңаа бараан болуп турган аныяк оолдар-биле база сүмелешкен. 9Ровоам: «Кандыг сүме силер кадар силер? Меңээ: „Сээң ачаңның биске чүдүрүп каан чүъгүн чиигет“ – деп турар бо чонга канчаар харыылаалы?» – деп айтырган.

10Ооң-биле кады өскен аныяк оолдар: «Сеңээ: „Сээң ачаң биске аар чүък чүдүрүп каан-дыр, а сен ону чиигедип көр“ – деп турар бо чонга: „Мээң биче салаам ачамның белинден чоон. 11Мээң ачам силерге аар чүък чүдүрүп каан, а мен ону оон-даа аар кылып каар мен. Ачам силерни кымчы-биле кезедип турган, а мээң кеземчем скорпионнуң шагар дылы дег болур“ – дээр сен» – деп харыылааннар.

12Үш хүн эрте бээрге, Иеровоам болгаш бүгү чон Ровоам хаанның: «Үш хонгаш, катап чедип кээр силер» – деп дужааганын ёзугаар олче эглип келген. 13Хаан чонга кадыг-дошкун харыы берген+. Ирейлерниң каткан сүмезин херекке албайн, 14аныяк оолдарның сүмелээнин ёзугаар: «Мээң ачам силерге аар чүък чүдүрүп каан-дыр, а мен ону оон-даа аар кылып каар мен. Ачам силерни кымчы-биле кезедип турган-дыр, а мээң кеземчем скорпионнуң шагар дылы дег болур» – дээн.

15Хаан шак ынчаар чонну дыңнавайн барган. Силом чурттуг Ахияны дамчыштыр Наваттың оглу Иеровоамга Бодунуң чугаалаан сөзү боттанзын дээш+, Дээрги-Чаяакчының ынчаар болур кылып кааны ол-дур. 16Бүгү израиль чон хаан оларны дыңнавайн барганын көргеш, аңаа: «Давид-биле бир баг болган бис бе, Иессейниң оглу-биле бир аай чүвүс барыл? Израильчилер, аалдарыңарже ээп чангылаңар!+ Давидтиң салгалы бодунуң төрел бөлүүн чагырзын!» – деп харыылаан. Израильчилер оон аалдарынче тарай берген. 17А Ровоам чүгле Иудеяның хоорайларында чурттаан израильчилерни чагырып арткан.

18Ровоам хаан чонче ажылчын күш даргазы Адонирамны+ айбылап чорудупкан, ынчалза-даа бүгү израильчилер ону даш-биле өлүр соп каапкан. А Ровоам дайынчы тергезинче дүвү-далаш үне халааш, Иерусалимче дезе берген. 19Израильчилер ынчалдыр Давидтиң салгакчыларынга удур амгы үеге чедир үймээн үндүрүп турар.

20Бүгү израильчилер Иеровоамның ээп келгенин дыңнап кааш, ону хуралче кыйгырып алгаш, бүгү Израильдиң хааны кылып алганнар+. Давидтиң салгалынга чүгле Иуданың аймаа шынчы бооп арткан.

21Соломоннуң оглу Ровоам Иерусалимге келгеш, Израильдиң чонунга удур дайылдажып, бодунга хаанныг чагырганы эгидип аарын шиитпирлээш, Иудеяның бүгү чонундан база Вениаминниң аймаандан 180 000 шилиндек шеригни чыып алган. 22Ынчалза-даа Бурган Бодунуң кижизи Шемайяга+ сөзүн ажыдып: 23-24«Соломоннуң оглу, Иудеяның хааны Ровоамга, Иуда биле Вениаминниң бүгү аймак-чонунга база арткан чонга Дээрги-Чаяакчының чугаалаан чүвезин дамчыт: боттарыңарның ха-дуңмаңар израильчилер-биле чаалажып барбаңар. Шуптуңар бажыңнарыңарже чана бериңер, чүге дээрге ол бүгү Мээң күзел-соруум ёзугаар болган-дыр» – дээн.

Олар Дээрги-Чаяакчының сөзүн тооп дыңнааш, ооң аайы-биле чана бергеннер.

Иеровоамның чонну дүрзү-бурганнарга мөгееринче кииргени

25Иеровоам Эфрем дагларында Сихем хоорайны+ быжыглай тудуп алгаш, аңаа чурттай берген. Ол оон чоруткаш, Пенуэл хоорайны+ быжыглай тудуп алган.

26Иеровоам сеткил-сагыжында мынча деп бодаан: «Чагырга Давидтиң салгалынче катап база шилчий берип боор-дур. 27Бир эвес бо чон Иерусалимде Дээрги-Чаяакчының өргээзинче өргүл салып баарын уламчылаар болза+, ооң сеткил-чүрээ бодунуң дээргизи, Иудеяның хааны Ровоамче эгли бээр. Олар мени өлүрүп кааш, Иудеяның хааны Ровоамче эгли бээрлер».

28Улузу-биле сүмелешкеш, хаан ийи алдын бугажык кылып алгаш+, чонга: «Ам Иерусалимче барган херээңер чок-тур; израиль чон, сени египет черден үндүре берген Бурганың[*] бо-дур» – дээн+.

29Ынчангаш оларның бирээзин Вефил хоорайга, а өскезин – Дан хоорайга тургузуп каан. 30Ол чорук бачытка чедирген. Чон бугажыкка мөгеер дээш Данга чедир безин барып эгелээн.

31Иеровоам мөгейиишкин кылыр бедик черлер тудуп, чон аразындан Левийниң салгакчыларынга хамаарышпас улусту Бурганның бараалгакчылары кылдыр томуйлап каан. 32Ол сес айның он беште Иудеяда демдеглеп турар байырлал ышкаш байырлал доктааткаш[*], Вефилде өргүл салыр бедигээшке – кылып алган бугажыктарынга – өргүлдер салып турган. Ол Вефилге тудуп алганы бедик черлерге бараан болзун дээш, Бурганның бараалгакчыларын томуйлап каан. 33Израильчилерге байырлал доктаадып берип, бодунуң туразы-биле шилип алган хүнү – сес айның он беште Иеровоам Вефилде тудуп алганы өргүл салыр бедигээшче чаагай чыттыг өргүл салыры-биле чоокшулап келген.

13

Медээчиниң Вефилге удур өттүр билген медеглели

13^1Иеровоам чаагай чыттыг чүүлдер кыпсыр дээш өргүл бедигээжиниң чанынга турда, Дээрги-Чаяакчының сөзүн ёзугаар Иудеядан Вефилче Бурганның бир кижизи+ чедип келген. 2Ол кижи Дээрги-Чаяакчының сөзүн ёзугаар өргүл салыр бедигээшче алгырып эгелээн: «Өргүл бедигээжи! Өргүл бедигээжи! Дээрги-Чаяакчының чугаалаан чүвези бо-дур: Давидтиң салгалындан оол төрүттүнер. (Ооң ады Иосия.) Ол бедик черлерде база сенде чаагай чыттыг чүүлдер кыпсып турар бараалгакчыларны өргүл кылдыр сээң кырыңга эккеп салыр. Кижи сөөктерин сээң кырыңга өрттедир!+»

3Ол-ла үеде Бурганның кижизи улуска бадыткал демдээ берип: «Ону Дээрги-Чаяакчы медеглээн деп бадыткал демдээ бо-дур: бо өргүл салыр бедигээш буступ каар, а ооң хүлү тарай бээр» – дээн.

4Бурганның кижизиниң Вефилде өргүл бедигээжинге чүнү чугаалаанын дыңнап кааш, Иеровоам хаан өргүл бедигээжинден холу-биле олче айтып: «Ону тудуп алыңар!» – деп дужааган.

Ынчалза-даа хаанның демги кижиже айыткан холу кадып калган, ол ону бодунче ээй тыртып шыдаваан. 5А өргүл бедигээжи Дээрги-Чаяакчының сөзүн дамчыткан Бурганның кижизиниң бергени бадыткал демдээн ёзугаар буступ калган, ооң хүлү тарай берген.

6Хаан ынчан Бурганның кижизинге: «Бараан бооп турарың Дээрги-Чаяакчыга мени өршээр кылдыр чаннып көр, мээң холум экирий берзин» – дээн.

Бурганның кижизи Дээрги-Чаяакчыдан өршээл дилеп, чаннырга, хаанның холу экирий берип, ооң мурнунда дег кадык апарган+. 7Хаан Бурганның кижизинге: «Мээң ордумче кады бараалы, чемненип, күш кирип ал, мен сеңээ белек берейн» – дээн.

8А Бурганның кижизи хаанга: «Бир эвес сен меңээ байлааңның чартыын-даа берип турган болзуңза+, мен сээң-биле кады барбас ийик мен, бо черге аъш-чем-даа чивес, суг-даа ишпес ийик мен. 9Чүге дээрге Дээрги-Чаяакчы Бодунуң сөзү-биле меңээ: „Аъш-чем чиве, суг ишпе, келген орууң-биле ээп чанма“ – деп дужааган болгай» – деп харыылаан. 10Ынчангаш ол Вефилче келген оруу-биле ээп чанмас дээш, өске орук-биле чорупкан.

11А Вефилге Бурганның бир кырган медээчизи чурттап турган чүве-дир. Ооң оолдары келгеш, Бурганның кижизиниң Вефилге ол хүн кылган бүгү чүвезин чугаалап бергеннер. Хаанга демги кижиниң чүү дээнин база дамчытканнар. 12Ачазы оолдарындан: «Ол кижи кандыг орук-биле чоруй барды?» – деп айтырган.

Оолдары ачазынга Иудеядан келген Бурганның кижизиниң чоруй барган оруун айтып бергеннер. 13Кырган медээчи оолдарынга: «Меңээ элчигенден эзертеп бериңер» – дээн.

Олар аңаа элчиген эзертеп бээрге, ол ону мунуп алгаш, 14Бурганның демги кижизин сүрүп чорупкан. Ону дуб ыяш адаанга тып чеде бергеш, кырган медээчи: «Иудеядан келген Бурганның кижизи сен сен бе?» – деп айтырган.

Демгизи: «Ийе» – деп харыылаан.

15Ынчан кырган медээчи аңаа: «Мээң бажыңымче киргеш, чемненип ап көрем» – дээн.

16А демгизи: «Мен сээң-биле кады дедир ээпкеш, бо черге аъш-чем-даа чип, суг-даа ижип шыдавас мен. 17Дээрги-Чаяакчы Бодунуң сөзү-биле меңээ: „Аңаа аъш-чем-даа чиве, суг-даа ишпе база ынаар чеде берген орууң-биле ээп чанма“ – деп чугаалап каан болгай» – деп харыылаан.

18Кырган медээчи: «Мен база, сен ышкаш, Бурганның медээчизи-дир мен. Дээрги-Чаяакчының төлээзи меңээ Ооң сөзү-биле: „Ону бажыңыңче дедир келдиртип ал – чемненип, сугдан ижип алзын“ – деп чугаалады» – дээн.

Кырган медээчи өскезин мегелепкен болган.

19Иудея чурттуг кижи ооң-биле кады дедир ээп келгеш, ооң бажыңынга чемненип, суг ижип алган. 20Олар ам-даа чемненип олурда, демги кижини дедир келдиртип алган кырган медээчиге Дээрги-Чаяакчының сөзү ажыттынган. 21Ол медээчи Иудеядан келген Бурганның кижизинге Дээрги-Чаяакчының чугаалаан чүвезин ыыткыр үн-биле дамчыткан: «Сен Дээрги-Бурган-Чаяакчыңның сөзүн тооп дыңнавайн, Ооң сеңээ берген айтыышкынын үрээн-дир сен. 22Сен ээп келгеш, Ооң сеңээ чемненирин, суг ижерин хоруп каан черге аъш-чем чип, суг ишкен-дир сен. Ынчангаш сээң мөчү-сөөгүңнү ада-өгбеңниң чевег-куюнга хөөржүтпес».

23Иудея чурттуг Бурганның кижизи чемненип, суксун ижип аарга, ону дедир эккелген медээчи аңаа элчиген эзертеп берген. 24Ол кижи хоорайдан чорупкан, а орук ара аңаа арзылаң таварышкаш, үзерлеп каапкан+. Ооң мөчү-сөөгү орукта октаттына берген чыткан, а элчиген биле арзылаң ооң чанынга турган. 25Олап эртип чыткан улус черде чыдар мөчү-сөөк биле ооң чанында турар арзылаңны көрүп кааш, кырган медээчиниң чурттап турар хоорайынга ол дугайында барып чугаалааннар. 26Демги кижини оруктан эгилдирипкен медээчи ол чугааны дыңнап кааш: «Ол болза Дээрги-Чаяакчының сөзүн тооп дыңнаваан Бурганның кижизи-дир. Дээрги-Чаяакчы ону Бодунуң аңаа медеглээн сөзүн ёзугаар арзылаңга каап бээрге, араатан ону үзерлеп, өлүрүп каан-дыр» – дээн.

27Кырган медээчи оолдарынга: «Меңээ элчигенден эзертеп бериңер» – дээрге, олар эзертеп күүсеткеннер.

28Медээчи чорупкаш, орукта чыдар мөчү-сөөктү тып алган; ооң чанында элчиген биле арзылаң турар болган. Арзылаң мөчү-сөөктү-даа чивээн, элчигенни-даа үзерлевээн бооп-тур. 29Кырган медээчи Бурганның кижизиниң мөчү-сөөгүн көдүргеш, элчигенче салып алгаш, ажыын ажып ыглап, ажаап каар дээш бодунуң хоорайынче аппарган. 30Мөчү-сөөктү ол бодунуң ада-өгбезиниң чевег-куюнче салып кааш, ооң ажыын ажып ыглап: «Хөөкүй дуңмамны аар!» – деп турган.

31Орнукшудулга соонда, ол бодунуң оолдарынга: «Мен өлүп каарымга, Бурганның кижизин ажааган чевег-куйга мени ажаап, ооң сөөгүнүң чанынга мээң сөөгүмнү тудуп каар силер. 32Чүге дээрге Дээрги-Чаяакчының айтыышкынын ёзугаар ооң Вефилде өргүл салыр бедигээш дугайында база Самарияның хоорайларында мөгейиишкин кылыр бүгү бедик черлер дугайында чугаалаан сөзү ыяап-ла бүдер ужурлуг» – дээн.

33Ол болуушкун соонда безин Иеровоам бодунуң бузут-бактыг оруундан өскээр эгбээн. Ол мөгейиишкин кылыр бедик черлерге Бурганның бараалгакчылары кылдыр чон аразындан таварышкан-на кижилерни томуйлаарын уламчылап, бараан болурун күзээн кижини-ле бедик черлерде Бурганның бараалгакчызы кылып каап турган. 34Ол бачыт Иеровоамның ук-салгалын буураашкынга база чырык чер кырынга турбас кылдыр узуткаттырарынга чедирген+.

14

Иеровоамның оглунуң өлгени

14^1Ол үеде Иеровоамның оглу Авия аарый берген. 2Иеровоам кадайынга мынча дээн: «Барып, улус сени Иеровоамның кадайы деп танывас кылдыр солуй кеттингеш, Силомче+ чорувут. Ында Бурганның медээчизи Ахия+ – мээң бо чоннуң хааны апаарымны баш бурунгаар чугаалаан кижи бар. 3Чоруурда, хол куруг эвес, он хлеб, элээн каш боова болгаш доңгажыгаш ишти ары чигири ап алгаш, медээчиге баар сен+. Ол сеңээ оглувустуң канчап баарын чугаалап бээр».

4Иеровоамның кадайы ашааның чугаалаанын ёзугаар кылып, Силомда Ахияның бажыңынче чорупкан. А Ахия кыраанындан согурарып, чүве көрбестей берген турган. 5Дээрги-Чаяакчы аңаа: «Дыңна даан, Иеровоамның кадайы аарый берген оглунуң дугайында сенден айтырар дээш кел чыдыр. Сен аңаа ынча деп база мынча деп харыылаар эвес сен бе. Келгеш, ооң кадайы өске херээжен бооп баажыланыр-дыр» – дээн.

6Ахия эжик аксында демги херээженниң базымнарының даажын дыңнап кааш: «Иеровоамның кадайы, кирип кел. Чүге солуй кеттинип алганың ол? Менде сеңээ багай медээлер бар-дыр. 7Иеровоамга Израильдиң Бурганы Дээрги-Чаяакчының чугаалаан чүвезин барып дамчыт:

„Мен сени карачал чон аразындан депшидип, Мээң израиль чонумнуң чагырыкчызы кылып кагдым+. 8Мен Давидтиң үре-салгалындан чагырганы хунаап алгаш, сеңээ берип кагдым+, ынчалза-даа сен Мээң чалчам Давид ышкаш эвес-тир сен. А ол болза Мээң айтыышкыннарымны күүседип, бүгү чүрээ-биле Мени эдерип, Мээң мурнумга чүгле эки чүвени кылып чораан болгай. 9Сээң мурнуңда турган бүгү хааннарга көөрде, хөй бузутту үүлгеттиң. Сен бодуңга өске бурганнар, шуткумал дүрзү-бурганнар кылып ап+, Мээң килеңим кывыстың, а Мени артыңче октаптың+. 10Ынчангаш Мен сээң үре-салгалыңче айыыл-халап ыдар мен. Иеровоамдан укталган эр кижи бүрүзүн – Израильде кул-даа, хостуг-даа[*] кижини+ – кыра шаап каар мен+. Сээң үре-салгалыңны, өдек-бокту когун үзе өрттедири дег, өрттедиптер мен. 11Иеровоамга хамааржыр улустан хоорайга өлүп каар кижини ыттар чиптер, а хову-шөлге өлүп каар кижини дээрниң куштары соктап чиптер“+. Дээрги-Чаяакчының чугаалаан чүвези ол-дур.

12А сен чана бер. Хоорайга будуң бастынары билек, оглуң өлүп каар. 13Бүгү Израиль ооң ажыын ажып ыглап, ажаап каар. Иеровоамның үре-салгалындан чүгле ону чевег-куйга хөөржүдер, чүге дээрге Дээрги-Чаяакчы Иеровоамның улузундан чүгле ол оолда бир-ле эки чүүл+ көрген-дир. 14Дээрги-Чаяакчы Бодунга Израильди чагырар өске хаанны депшидип аар. Ол хаан Иеровоамның ук-салгалын кыргып-хыдыыр; ол хүн бо келген-дир+. 15Дээрги-Чаяакчы Израильди узуткап каар, чон ынчан шапкын агымда чайганган кулузун дег боор. Ол израиль чонну ооң ада-өгбезинге бергени эки черден тура тыртып, Евфрат хемниң ындынга тарадып кааптар+, чүге дээрге олар Ашера бурганга адагаштар тураскааткаш, Дээрги-Чаяакчыны хорадаткан-дыр. 16Израильди Ол Иеровоамның бодунуң үүлгеткени база ооң израильчилерни үүлгедир кылдыр элзеткени бачыттары дээш садыптар».

17Иеровоамның кадайы туруп келгеш, Тирца хоорайже дедир чорупкан. Ол бодунуң ордузунуң эргинин артай базары билек, оглу өлүп калган. 18Бодунуң чалчазы Ахия медээчини дамчыштыр Дээрги-Чаяакчының чугаалаан сөзүн ёзугаар бүгү израильчилер оолдуң ажыын ажып ыглажып, ажаап кааннар.

19Иеровоамның өске ажыл-херектери, ооң чорудуп турган дайыннары+ болгаш канчаар чагырып турганы Израильдиң хааннарының чылдар бижилгезинде тодараттынып бижиттинген. 20Ол чээрби ийи чыл хааннааш, өгбелериниң соондан өске оранче чоруй барган. Ооң оглу Надав ачазының орнунга хаан апарган.

Ровоам – Иудеяның хааны

(2 Чыл. 12:1-2, 9-16)

21Соломоннуң оглу Ровоам Иудеяга хааннап турган. Ол дөртен бир харлыында хаан апаргаш, Дээрги-Чаяакчының Израильдиң бүгү аймактарындан Бодунуң алдар-адын аңаа тургузар дээш шилип алган хоорайы Иерусалимге он чеди чыл дургузунда чагырган. Ооң авазы Наама дээр аммон херээжен турган чүве-дир.

22Иудеяның чону Дээрги-Чаяакчының мурнунга бузут үүлгедип турган. Олар үүлгеткен бачыттары-биле Дээрги-Чаяакчыны боттарының ада-өгбезинден арттыр хорададып алганнар. 23Олар мөгейиишкин кылыр бедик черлер, даш көжээлер база бедик тей бүрүзүнге-ле, саглагар ыяш адаанга-ла Ашера бурганга тураскааткан адагаштар тургузуп алганнар. 24Ол чуртка дүрзү-бурганнар өргээлеринге самыын-садар кижилер безин бар апарган+. Улус-чон Дээрги-Чаяакчының израильчилерниң мурнундан үндүр сывырыпканы чоннарның бүгү чүдек-бужар чаңчылдарын үлегерлеп ап, ынчаар кылып турган.

25Ровоамның чагыргазының бешки чылында Египеттиң хааны Сусаким+ Иерусалимче халдап келген. 26Ол Дээрги-Чаяакчының өргээзиниң база хаанның ордузунуң эртине-байлаан алгаш барган. Сусаким бүгү чүвени, ооң иштинде Соломоннуң кылып каан бүгү алдын дозуг-камгалалдарын+ ап алган. 27Ровоам хаан оларның орнунга хүлер дозуг-камгалалдар кылгаш, хаанның ордузунче кирер черде турар камгалакчы шериглер баштыңнарынга хүлээдип берген. 28Хаан Дээрги-Чаяакчының өргээзинче бар чыткан санында-ла, камгалакчы шериглер ол дозуг-камгалалдарны тудуп алган кады чоруур, а оон оларны таңныылдар өрээлинче дедир аппаар турган.

29Ровоамның өске ажыл-херектери болгаш ооң кылган бүгү чүвези Иудеяның хааннарының чылдар бижилгезинде тодараттынып бижиттинген. 30Ровоам биле Иеровоамның аразынга үргүлчүлээшкинниг дайын чоруп турган. 31Ровоам өгбелериниң соондан өске оранче чоруй баарга, ону Давидтиң Хоорайынга, ада-өгбезиниң чанынга ажаап каан. Ооң аммон сөөк авазын Наама дээр турган. Ровоамның оглу Авиям ачазының орнунга хаан апарган.

15

Авиям – Иудеяның хааны

(2 Чыл. 13:1—14:1)

15^1Наваттың оглу Иеровоамның хааннаашкынының он сески чылында Авиям[*] Иудеяның хааны апарган. 2Ол Иерусалимге үш чыл хааннаан. Ооң авазы Авессаломдан укталган Мааха турган. 3Авиям ачазының ооң мурнунда үүлгедип турган бүгү бачыттарын өттүнүп үүлгедип турган, ооң чүрээ, өгбези Давидтиң чүрээ дег, Бурганы Дээрги-Чаяакчыга бүрүнү-биле бердинмээн болган+. 4Ындыг-даа болза, Давидтиң Бурганы Дээрги-Чаяакчы Давидти бодааш, Иерусалимге аңаа чырыткыны берген+ – ооң салгакчызын өрү көдүрүп, Иерусалимни быжыглап каан. 5Чүге дээрге Давид Дээрги-Чаяакчыга таарымчалыг чүүлдү кылып, хет Урия-биле болган чүүлдү санавас болза+, назынының дургузунда Ооң аңаа дужааган бүгү чүвезинден өскээр барып көрбээн.

6Авиямның назынының дургузунда Ровоам биле Иеровоам хааннарның аразынга эгелээн дайын уламчылап келген. 7Авиямның өске ажыл-херектери, ооң кылган бүгү чүвези Иудеяның хааннарының чылдар бижилгезинде тодараттынып бижиттинген. Ооң биле Иеровоамның аразынга дайын чоруп турган. 8Авиям өгбелериниң соондан өске оранче чоруй баарга, ону Давидтиң Хоорайынга ажаап каан. Ооң оглу Аса ачазының орнунга хаан апарган.

Аса – Иудеяның хааны

(2 Чыл. 14:2-5; 15:16—16:14)

9Израильдиң хааны Иеровоамның чагыргазының чээрбиги чылында Аса Иудеяның хааны апарган. 10Ол Иерусалимге дөртен бир чыл хааннаан. Ооң кырган-авазы[*] Авессаломдан укталган Мааха турган.

11Аса, өгбези Давид ышкаш, Дээрги-Чаяакчының мурнунга таарымчалыг чүүлдерни кылып турган. 12Ол дүрзү-бурганнар өргээлеринге самыын-садар кижилерни чурттан үндүр сывырып+, ада-өгбезиниң кылып кааны бүгү дүрзү-бурганнарны чайладып каапкан. 13Ол бодунуң кырган-авазы Мааханың кадын адын безин Ашера бурганга тураскааткан чүдек-бужар адагаш тургузуп алганы дээш казып каапкан. Аса ооң ол адагажын одуруп каапкаш, Кедрон шынаазынга өрттедипкен+. 14Мөгейиишкин кылыр бедик черлерни Аса узуткаваан-даа болза, ооң чүрээ бүгү назынында Дээрги-Чаяакчыга бүрүнү-биле бердинген турган. 15Ол Дээрги-Чаяакчының өргээзинче ачазының база бодунуң Аңаа бараалгаткан белектерин: алдын-мөңгүннү, эдилелдер, саваларны эккелген+.

16Аса биле Израильдиң хааны Ваасаның аразынга оларның хааннап келген бүгү үезинде дайын чоруп келген. 17Израильдиң хааны Вааса Иудеяга удур тулчуп үнгеш, иудей хаан Асаның черинден кымның-даа үнерин база ынаар кымның-даа кирерин болдурбас дээш, Рама хоорайны быжыглап эгелээн. 18Аса ынчан Дээрги-Чаяакчының өргээзиниң база хаанның ордузунуң эртине шыгжамырларында артып калган бүгү алдын-мөңгүннү ап алгаш+, чалчаларынга хүлээдип бергеш, оларны Хезионнуң оглунуң оглу, Тавримоннуң оглу, Дамаскыда дүжүлгеде саадаан арамей хаан Венададче чорудуп+, сөс ыткан: 19«Бистиң адаларывыстың аразынга дег, бис ийиниң аравыска база эвилел турзун. Көр даан, мен сеңээ белек кылдыр алдын-мөңгүн чорудуп бердим. Израильдиң хааны Вааса мээң черимден ырап чоруй баар кылдыр, барып, ооң-биле эвилелиңни күш чок болдуруп көрем».

20Венадад Аса хаанның саналы-биле чөпшээрешкеш, бодунуң шериг баштыңнарын Израильдиң хоорайларынга удур чорудупкан. Олар Ийон, Дан болгаш Авел-Бет-Мааха хоорайларны, Киннереттиң бүгү девискээрин база Неффалимниң бүгү черин хоозурадып каапкан. 21Вааса ол дугайында дыңнап кааш, Раманы быжыглап тударын соксаткаш, Тирца хоорайже+ ээп келген. 22А Аса хаан бүгү иудейлерни, чаңгыс-даа кижи уттуп кагбайн чыыптарга, олар Рамадан Ваасаның аңаа тудуг кылып турган ыяш-дажын алгаш барганнар. Аса ол ыяш-даш-биле Вениаминниң черинде турар Гива хоорайны болгаш Мицпа хоорайны быжыглап алган.

23Асаның бүгү өске ажыл-херектери, ооң бүгү өндүр улуг чоруктары, кылган бүгү чүвези болгаш тудуп каан хоорайлары Иудеяның хааннарының чылдар бижилгезинде тодараттынып бижиттинген. Чүгле кырый бээрге, ооң буттары аарып турган. 24Аса өгбелериниң соондан өске оранче чоруй баарга, ону оларның чанынга, өгбези Давидтиң Хоорайында ажаап каан. Ооң оглу Иосафат+ ачазының орнунга хаан апарган.

Надав – Израильдиң хааны

25Иеровоамның оглу Надав+ Иудеяның хааны Асаның чагыргазының ийиги чылында Израильдиң хааны апаргаш, ону ийи чыл чагырган. 26Ол Дээрги-Чаяакчының мурнунга бузут үүлгедип, ачазының оруктарын эдерип, ооң Израиль үүлгетсин дээш, элзедип киирип каан бачыдын база өттүнүп кылып турган.

27Иссахарның аймаандан үнген Ахияның оглу Вааса деп кижи Надавка удур сүлчээ кылгаш, ону Гивветон деп филистим хоорайга+, кажан Надав база бүгү израильчилер ол хоорайны бүзээлеп турда, өлүрүп каан. 28Иудеяның хааны Асаның чагыргазының үшкү чылында Вааса Надавты чок кылып кааш, ооң орнунга хаан апарган.

29Чаа-ла чагырып эгелээш, Вааса Иеровоамның бүгү ук-салгалын кыра шаап каапкан. Ол Иеровоамның үре-салгалындан кымны-даа дириг арттырбайн, Бодунуң чалчазы, Силом чурттуг Ахияны дамчыштыр Дээрги-Чаяакчының чугаалаан сөзүн ёзугаар+, шуптузун узуткап каапкан. 30Ол бүгү узуткаашкын Иеровоамның бодунуң үүлгеткен бачыттары дээш, ооң Израиль үүлгетсин дээш элзедип киирип каан бачыттары дээш база ооң Израильдиң Бурганы Дээрги-Чаяакчыны килеңнеткени дээш болган.

31Надавтың өске ажыл-херектери, ооң кылган бүгү чүвези Израильдиң хааннарының чылдар бижилгезинде тодараттынып бижиттинген. 32Аса биле Израильдиң хааны Ваасаның аразынга оларның хааннап турган бүгү үезинде дайын чоруп келген.

Вааса – Израильдиң хааны

33Иудеяның хааны Асаның чагыргазының үшкү чылында Ахияның оглу Вааса Тирца хоорайга бүгү Израильдиң хааны апаргаш, чээрби дөрт чыл чагырган. 34Ол Дээрги-Чаяакчының мурнунга бузут үүлгедип, Иеровоамның оруктарын эдерип, ооң Израиль үүлгетсин дээш, элзедип киирип каан бачыдын база өттүнүп кылып турган.

16

16^1Ананийниң оглу Иеху деп кижиге+ Дээрги-Чаяакчы Ваасага хамаарышкан Бодунуң сөзүн ажыдып: 2«Мен сени доозун-довурактан алгаш, Мээң израиль чонумнуң чагырыкчызы кылдыр депшидип кагдым+, а сен Иеровоамның оруун эдерип, Мээң израиль чонумну бачыт үүлгедиринче элзедип каарыңга, олар Мени боттарының бачыттары-биле килеңнедип турду. 3Вааса, Мен сени, сээң үре-салгалыңны өрттедиптер мен. Наваттың оглу Иеровоамның ук-салгалы-биле кылган чүвемни сээң ук-салгалың-биле база кылыр мен+. 4Ваасаның салгалындан хоорайга өлүп каар кижини ыттар чиптер, а ооң улузундан хову-шөлге өлүп каар кижини куштар соктап чиптер» – деп чугаалаан+.

5Ваасаның өске ажыл-херектери, ооң кылган бүгү чүвези болгаш өндүр улуг чоруктары Израильдиң хааннарының чылдар бижилгезинде тодараттынып бижиттинген. 6Вааса өгбелериниң соондан өске оранче чоруй баарга, ону Тирцага ажаап каан. Ооң оглу Ила ачазының орнунга хаан апарган.

7Дээрги-Чаяакчы Ваасага база ооң үре-салгалынга хамаарышкан Бодунуң сөзүн, ооң Дээрги-Чаяакчының мурнунга үүлгеткен бүгү бачыды дээш, Ананийниң оглу Иехуну дамчыштыр чугаалаан турган. Чүге дээрге Вааса Иеровоамның үре-салгалын өттүнүп кылып турган херектери-биле база ооң ук-салгалын узуткааны-биле Дээрги-Чаяакчыны хорададып алган чүве-дир.

Ила – Израильдиң хааны

8Иудеяның хааны Асаның чагыргазының чээрби алдыгы чылында Ваасаның оглу Ила Израильдиң хааны апаргаш, Тирцага ийи чыл чагырган.

9Иланың дүжүметтериниң бирээзи, дайынчы тергелерниң чартык кезээн башкарып турган Зимри дээрзи+ аңаа удур сүлчээ кылган. Кажан Ила Тирцага ордузунуң башкарыкчызы Арсаның бажыңынга арагалап турда, 10Зимри кирип келгеш, ону өлүрүп каан. Ынчан Иудеяның хааны Асаның чагыргазының чээрби чедиги чылы турган. Зимри Иланың орнунга хаан апарган. 11Чаа-ла чагырып эгелээш, Зимри Ваасаның бүгү өг-бүлезин кыра шаап каапкан, чаңгыс-даа эр кижини – ооң төрелдерин-даа, эштерин-даа – дириг арттырбаан. 12Зимри Ваасаның бүгү үре-салгалын Дээрги-Чаяакчының Ваасага хамаарыштыр Бодунуң чалчазы Иеху медээчини дамчыштыр чугаалаан сөзүн ёзугаар+ узуткап каапкан. 13Ол бүгү узуткаашкын Ваасаның, ооң оглу Иланың боттарының үүлгеткен бачыттары дээш, оларның Израиль үүлгетсин дээш, элзедип киирген бачыттары дээш база Израильдиң Бурганы Дээрги-Чаяакчыны хоозун дүрзү-бурганнары-биле килеңнеткени дээш болган.

14Иланың өске ажыл-херектери, ооң кылган бүгү чүвези Израильдиң хааннарының чылдар бижилгезинде тодараттынып бижиттинген.

Зимри – Израильдиң хааны

15Иудеяның хааны Асаның чагыргазының чээрби чедиги чылында Зимри Тирцага хааннап эгелээш, чүгле чеди хүн чагырган. Израиль шериг ол үеде филистим хоорай Гивветонну+ бүзээлеп турган чүве-дир. 16Шериг турлаанда израильчилер Зимриниң сүлчээ кылгаш, хаанны өлүрүп каанын дыңнааш, ол-ла хүн шериг баштыңы Омрини Израильдиң хааны кылдыр чарлапканнар.

17Ооң соонда Омри болгаш ооң-биле кады бүгү израильчилер Гивветондан чоруй баргаш, Тирцаны бүзээлеп алганнар. 18Зимри хоорайның эжелеттиргенин көрүп кааш, хаанның ордузунуң иштики быжыглалдыг өрээлдеринче кире бергеш, ордуну өрттедипкеш, өлүп калган. 19Ол Дээрги-Чаяакчының мурнунга бузут үүлгеткени дээш база Иеровоамның оруун эдерип – ооң Израиль үүлгетсин дээш, элзедип киирген бачыттарын өттүнүп кылып турганы дээш өлүп калган.

20Зимриниң өске ажыл-херектери болгаш ооң кылган сүлчээзи Израильдиң хааннарының чылдар бижилгезинде тодараттынып бижиттинген.

Омри – Израильдиң хааны

21Ынчан Израильдиң чону ийи кезекке үстү берген: бир чартыы Гинаттың оглу Тивнийни хаан кылып аар дээш деткип турган, а өске чартыы Омрини деткээн. 22Омриниң талазында чон Гинаттың оглу Тивнийниң талазында чондан күштүг болган. Тивний өлүп калган, а Омри хаан апарган. 23Иудеяның хааны Асаның чагыргазының үжен бирги чылында Омри Израильдиң хааны апаргаш, он ийи чыл дургузунда, ооң иштинде Тирцага алды чыл, чагырган. 24Омри Семир деп кижиден аңаа хамааржыр тейни ийи талант[*] мөңгүн-биле садып алгаш, аңаа хоорай туткаш, ону ол тейниң ээзи турган Семирниң ады-биле Самария деп адап каан.

25Омри Дээрги-Чаяакчының мурнунга бузут үүлгедип, ооң мурнундагы бүгү хааннардан хөй бачытты кылып турган+. 26Ол Наваттың оглу Иеровоамның бүгү оруктарын эдерип, ооң Израиль үүлгетсин дээш, элзедип киирген бачыттарын өттүнүп кылып, хоозун дүрзү-бурганнары-биле Израильдиң Бурганы Дээрги-Чаяакчыны килеңнедип турган.

27Омриниң кылган өске ажыл-херектери, ооң маадырлыг чоруктары Израильдиң хааннарының чылдар бижилгезинде тодараттынып бижиттинген. 28Омри өгбелериниң соондан өске оранче чоруй баарга, ону Самарияга ажаап каан. Ооң оглу Ахав ачазының орнунга хаан апарган.

Ахав – Израильдиң хааны

29Иудеяның хааны Асаның чагыргазының үжен сески чылында Омриниң оглу Ахав Израильге хааннап эгелээш, Израильди ооң найысылалы Самарияга чээрби ийи чыл чагырган. 30Омриниң оглу Ахав Дээрги-Чаяакчының мурнунга бачытты ооң мурнундагы бүгү хааннардан-даа арттыр үүлгеткен+. 31Ахавка Наваттың оглу Иеровоамның кылып чораан бачыттарын өттүнүп үүлгедири четпес болган. Ол Сидоннуң хааны Этваалдың уруу Иезавелди+ кадай кылдыр ап алгаш, Ваал бурганга бараан болуп, мөгейип эгелээн+. 32Ахав Ваалдың өргээзин Самарияга тудуп бергеш+, аңаа өргүл салыр бедигээш тургузуп каан. 33Ол Ашера бурганга адагаштар тураскаадып каан база Израильдиң Бурганы Дээрги-Чаяакчыны Израильдиң ооң мурнундагы бүгү хааннарындан арттыр хорададып турган.

34Ахавтың чагырган үезинде Вефил чурттуг Ахиил деп кижи Иерихон хоорайны катап тудуп каан. Ол кижи хоорайның таваан салып каарга, ооң дун оглу Авирам чок апарган, а хаалгазын тургузуп каарга, хеймер оглу Сегув чок апарган. Нуннуң оглу Иисусту дамчыштыр Дээрги-Чаяакчының чугаалаан чүвези ынчалдыр боттанган+.

17

Илияның каңдаашкын болурун баш бурунгаар медеглээни

17^1Галаадта Тешви чурттуг Илия деп кижи Ахавка: «Бараан болуп турарым Израильдиң дириг Бурганы Дээрги-Чаяакчының адындан чарлап тур мен: чүгле мээң сөзүм-биле болур дээрден башка, бо каш чылда маңаа шалың-даа дүшпес, чаъс-даа чагбас» – дээн+.

2Оон Илияга Дээрги-Чаяакчы Бодунуң сөзүн ажыдып: 3«Моон чорупкаш, чөөн чүкче барып, Иордан хемниң ындында Хорат деп хемчигештиң чанынга чаштына бер. 4Сугну хемчигештен ижер сен, а сени чем-биле хандырарын Мен кускуннарга дужаап каар мен» – деп чугаалаан.

5Илия Дээрги-Чаяакчының аңаа чугаалаанын ёзугаар кылган. Ол Иорданның ындында Хорат деп хемчигешче чоруй баргаш, аңаа артып калган. 6Кускуннар Илияга эртен, кежээ далган-тараа биле эът эккеп берип турган, а сугну ол хемден узуп ижип турган.

Сарепта чурттуг дулгуяк херээжен

7Элээн үе эрткен соонда, ол хемчигеш соглуп калган, чүге дээрге чуртка чаъс чагбастай берген. 8Ынчан медээчиге Дээрги-Чаяакчының сөзү ажыттынган: 9«Ам Сидон черде Сарепта хоорайже+ чорупкаш, аңаа чуртта. Мен бир дулгуяк херээженге сени чем-биле хандырарын дужаап каан мен».

10Илия Сарептаже чорупкан. Ол хоорай хаалгазынга кээрге, ында бир дулгуяк херээжен ыяш чыып турган. Илия ону: «Хөй эвес сугдан аякка куткаш, меңээ эккеп берем» – деп кый депкен.

11Херээжен кижи суг ап бар чорда, медээчи ону катап база: «Меңээ кескинди хлебтен база эккеп берем» – деп кый дээн.

12«Дириг Дээрги-Бурган-Чаяакчының ады-биле даңгыраглап тур мен – деп, демги херээжен харыылаан, – Менде хлеб чогул, а чүгле ыяш деспиде кош адыш ишти далган биле доңгада хөй эвес олива үзү бар-дыр. Одаар ийи токпак ыяш ап алгаш, барып, ол далгандан оглумга база бодумга чем белеткеп чиир бис. Ол чем төнерге, өлүр бис ыйнаан».

13Илия аңаа: «Кортпа, бажыңыңче баргаш, чугаалааның ёзугаар кыл. А баштай ол-ла далгандан меңээ бичии боовадан быжыргаш, эккеп бер. Ооң соонда бодуңга база оглуңга чемден кылып аар сен. 14Чүге дээрге Израильдиң Бурганы Дээрги-Чаяакчы: „Мээң черже чаъс чагдырар хүнүмге чедир деспиде далган төнмес, доңгада үс эвээжевес“ – деп тур» – дээн.

15Ол херээжен барып, Илияның чугаалаанын ёзугаар кылган. Хөй хүннер дургузунда ол боду-даа, ооң өг-бүлези-даа, Илия-даа чиир аъш-чемниг турган. 16Дээрги-Чаяакчының Илияны дамчыштыр чугаалаан сөзүн ёзугаар деспиде далган-даа төнмээн, доңгада үс-даа эвээжевээн.

17Элээн үе эрткенде, бажың ээзи херээженниң оглу аар аарааш, баксырап, шуут тынмайн барган. 18Ынчан дулгуяк херээжен Илияга: «Силерде меңээ удур чүү барыл, Бурганның кижизи? Силер мээң оглумну өлүрүп, бачыттарымны меңээ сагындырар дээш келгениңер ол бе?» – дээн.

19Илия аңаа: «Оглуңну меңээ эккел» – деп харыылаан. Оолду ол авазының холундан ап алгаш, бодунуң чурттап турганы үстүкү өрээлче көдүрүп үндүре бергеш, орнунга чыттырып каан. 20Оон ол Дээрги-Чаяакчыны кыйгырып: «Дээрги-Чаяакчы Бурганым, таанда-ла Сен бажыңында чурттап турарым дулгуяк херээженниң оглун өлүрүп кааптып, аңаа безин айыыл таварыштырарың ол бе?» – деп мөргээн. 21Илия оолдуң кырынче үш катап чыдыптып+, Дээрги-Чаяакчыны кыйгырып: «Дээрги-Чаяакчы Бурганым! Бо оолдуң амы-тыны мага-бодунче ээп келзин!» – деп мөргээн.

22Дээрги-Чаяакчы Илияның дилеглиг мөргүлүн дыңнап каан. Оолдуң амы-тыны ооң мага-бодунче ээп кээрге, ол дирли берген. 23Илия оолду көдүрүп алгаш, бодунуң үстүкү өрээлинден бадыра бергеш, ооң авазынга хүлээдип: «Көр даан, оглуң дириг-дир!» – дээн.

24Демги херээжен Илияга: «Ам ылап-ла билдим: силер Бурганның кижизи-дир силер, Дээрги-Чаяакчының силерни дамчыштыр чугаалаан сөзү шынныг-дыр!» – дээн.

18

Илия биле Авдий

18^1Үр үе эрткенде, каңдаашкынның үшкү чылында, Дээрги-Чаяакчы Илияга Бодунуң сөзүн ажыдып: «Ахавка барып көстүп көр. Мен черже чаъстан чагдырыптар мен» – деп чугаалаан. 2Илия Ахав-биле ужуражыр дээш чорупкан.

Ол үеде Самарияга коргунчуг аш болуп турган. 3Ахав бодунуң хаан ордузунуң башкарыкчызы Авдийни кыйгыртып алган. (Авдий болза Дээрги-Чаяакчыны ханы хүндүлээр, Аңаа мөгеер кижи чүве-дир. 4Кажан Иезавел Дээрги-Чаяакчының медээчилерин узуткап турда+, Авдий чүс медээчини ийи куй иштинге – бирээзинге-ле бежен кижини – чажырып алгаш, оларны аъш-чем, суг-биле хандырып турган.) 5Ахав Авдийге: «Чуртта бүгү суг баштарын, хем-сугларны барып эргип көр. Аъттарывыс, элчигеннеривис чемгерер оът-сиген тып аар чадавас бис. Ынчан оларны сокпайн арттырып аар бис» – дээн.

6Олар эргип көөр дээн черин аразында үлежип алган. Ахав бир талазынче, Авдий – өске талазынче чорупкан. 7Авдий орукка чорда, аңаа Илия ужуражы берген. Авдий ону танып кааш, черге чедир мөгейип: «Мээң дээргим Илия боор силер аа?» – дээн.

8Демгизи аңаа харыылап: «Ийе, мен-дир мен. Ээңге: „Илия мында-дыр“ – деп барып чугаала» – дээн.

9Авдий мынча дээн: «Мен кандыг бачыт үүлгеттим? Чалчаңар мени өлүрүп каар кылдыр Ахавтың холунга чүге хүлээдириңер ол? 10Дириг Бурганыңар Дээрги-Чаяакчының ады-биле даңгыраглап тур мен: ээмниң силерни диледип, улус ытпааны чон-даа чок, күрүне-даа чок. Бир күрүне азы чон силерни ында чок деп дыңнадырга, дээргим олардан силерни тып чадап каанының дугайында даңгырак ап турду. 11А ам силер: „Ээңге: ‘Илия мында-дыр’ – деп барып чугаала“ – дээр-дир силер. 12Мен силерни каапкаш баарымга, Дээрги-Чаяакчының Сүлдези силерни мээң билбезим черже алгаш барза канчаар+. Мен Ахавка барып дыңнадыптарымга, ол силерни тыппайн баар болза, мени өлүрүп-ле каай. А мен, силерниң чалчаңар, аныяамдан-на Дээрги-Чаяакчыга мөгеер кижи мен. 13Кажан Иезавел Дээрги-Чаяакчының медээчилерин өлүрүп турда, чүнү кылганымны улус мээң дээргим силерге чугаалавады бе? Мен чүс медээчини ийи куйга – бирээзинге-ле бежен кижини – чажырып алгаш, оларны аъш-чем, суг-биле хандырып турдум. 14А ам силер меңээ „Ээңге: ‘Илия мында-дыр’ – деп барып чугаала“ – дээр-дир силер. Ол мени өлүрүп каар деп билиңер!»

15Илия: «Бараан болуп турарым дириг, Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчының ады-биле даңгыраглап тур мен: бөгүн Ахавтың мурнунга турар мен!» – дээн.

Илия болгаш Ваал бурганның медээчилери

16Авдий Ахавка барып ужурашкаш, Илияның дугайында чугаалаарга, Ахав Илияга уткуштур чорупкан. 17Ону көрүп кааш, хаан: «Сен сен бе? Израильче хай-халап халдаткан кижи сен сен бе?» – деп айтырган.

18Илия: «Израильче хай-халапты мен халдатпадым – деп харыылаан. – Дээрги-Чаяакчының айтыышкыннарынга чагыртпастап, Ваалдың дүрзүлеринге мөгейип тургаш, сен база сээң төрел бөлүүң халдаткан силер. 19Ам улустан айбылапкаш, бүгү израиль чонну Кармил дагга меңээ чыып бер. Иезавелдиң чемгерип турар улузун – Ваал бурганның 450 медээчизин, Ашера бурганның 400 медээчизин ынаар эккел».

20Ахав бүгү израильчилерге чыглыр дугайында сөс чедирер улус чорудуп, ол медээчилерни Кармил дагга+ чыыпкан. 21Илия чон мурнунче үнүп келгеш: «Чежеге чедир ийи чүдүлге аразынга чайгылып кээр силер?+ Бир эвес ёзулуг Бурган – Дээрги-Чаяакчы болза, Ону эдериңер+, а бир эвес Ваал болза, Ваалды эдериңер» – дээн.

Чон харыы кылдыр чүнү-даа ыыттаваан. 22Илия ынчан оларга мынча дээн: «Дээрги-Чаяакчының медээчилеринден мен чааскаан арткан-дыр мен+, а Ваалдың медээчилери 450 кижи-дир. 23Биске ийи бугажыктан эккеп берзин. Оон олар бир бугажыктан шилип алгаш, кезектей одура шапкаш, ыяштарже салып алзын, ынчалза-даа от кывыспазын. Мен база өске бугажыкты өргүүрү-биле белеткеп, ыяштарже салып алыйн, ынчалза-даа от кывыспас мен. 24Силер ынчан боттарыңарның бурганыңар адын кыйгырар силер, а мен Дээрги-Чаяакчының адын кыйгырар мен. От кыпсып харыылаар Бурган – ёзулуг Бурган ол болур».

Бүгү чон: «Ындыг-дыр!» – деп чүүлзүнген.

25Илия Ваалдың медээчилеринге: «Ийи бугажыктың бирээзин шилип алгаш, ынча хөй болганыңарда, өргүүрү-биле баштай белеткеп алыңар. Бурганыңар адын кыйгырыңар, а от салбаңар» – дээн.

26Медээчилер оларга берип каан бугажыкты ап алгаш, өргүүрү-биле белеткеп кааннар. Ынчангаш эртенден эгелээш, дүъшке чедир Ваалдың адын кыйгырып: «Ваал, биске харыылап көр!» – деп чеже-даа алгыржырга, кандыг-даа харыы чок болган. Олар кылып алган өргүл салыр бедигээжиниң чанынга самнап халчып-ла турганнар.

27Дүъште Илия оларны кочулап: «Дыңзыдыр алгыржыңар-ла, Ваал бурган болбайн канчаар. Ол, чок болза боданы берген, чок болза ажыл-херек кылган, чок болза аян-чорук кылып чоруур боор. Удуп-даа чыдары чадавас, оттурар болза эки-дир» – деп турган.

28Медээчилер улам дыңзыдыр алгыржып, боттарының чаңчылын ёзугаар хылыштар, чыдалар-биле ханын төгүлдүр шаштынып турганнар. 29Дүъш эрткен, а олар мырыңай кежээки өргүл салыр үеге чедир чеже-даа калчаарап алгыржырга, кандыг-даа харыы шуут чок болган, кым-даа харыылаваан+.

30Илия ынчан бүгү чонга: «Менче чоокшулап келиңер» – дээн.

Улус олче чоокшулап кээрге, ол үреп бускан Дээрги-Чаяакчының өргүл салыр бедигээжин катап тургузуп каан. 31Илия он ийи дашты – Дээрги-Чаяакчының ону Израиль деп эде адап кааны Иаковтан+ укталган аймактарның санын ёзугаар – ап алган. 32Он ийи даштан ол Дээрги-Чаяакчыга алдар болдурган өргүл салыр бедигээш туткаш, ону долгандыр ийи са[*] хире тараа кире бээр ишкир оңгар казып алган. 33Илия ыяштарны бедигээшче салгаш, бугажыкты кезектей одура шапкаш, ыяш кырынче салып алган. 34Ооң соонда ол: «Дөрт улуг кочал долдур сугдан куткаш, өргүлче база ыяштарже кудуптуңар!» – дээн.

Ол: «Катаптаңар» – деп чугаалаан.

Улус катап база куткан.

Ол: «Үшкү удаа база ынчаар кылыңар» – дээн.

Улус сугну үшкү удаа куткан. 35Суг өргүл бедигээжин долгандыр агып, оңгарны безин дола берген.

36Кежээки өргүл салыр үе кээрге, Илия медээчи бедигээшче чоокшулап келгеш: «Авраамның, Исаактың болгаш Израильдиң Бурганы Дээрги-Чаяакчы, Сээң Израильде Бурган болуруң база чалчаң мен бо бүгүнү Сээң сөзүң ёзугаар кылганым бөгүн улуска билдингир апарзын!+
37Меңээ харыылап көрем, Дээрги-Чаяакчы, харыылап көрем – бо чон Дээрги-Чаяакчы сени ёзулуг Бурган деп база Сээң оларның чүрээн Бодуңче катап ээлдирип ап турарыңны билип алзын» – дээн.

38Ынчан Дээрги-Чаяакчының оду бадып келгеш+, өргүлдү, ыяштар, даштар болгаш довуракты өрттендир чипкен, оңгарда сугну кургадыр сыырыпкан. 39Ону көргеш, бүгү чон хаваан черге дегзип, доңгая кээп дүшкеш: «Дээрги-Чаяакчы – Бурган-дыр!+ Дээрги-Бурган-Чаяакчы-дыр!» – деп алгыржы берген.

40Илия оларга: «Ваалдың медээчилерин тудуп алыңар! Чаңгызы-даа дезе бербезин!» – деп дужааган.

Улус медээчилерни тудуп аарга, Илия оларны Киссон хемче+ аппаргаш, кыра шаап каапкан+.

Чаъстың катап база чаап эгелээни

41Илия Ахавка: «Барып, аштанып-чемненип ал. Чаъс-чайык шимээргеп кел чыдыр» – дээн.

42Ахав хаан аштанып-чемненип аар дээш чорупкан, а Илия Кармил дагның бажынче үне бергеш, черже доңгайып олуруп алгаш, бажын дискектериниң аразынче суп алган. 43Оон ол чалчазынга: «Барып, далайны көрүпкеш кел» – дээн.

Демгизи барып көргеш: «Чүү-даа көзүлбейн тур» – деп чедип келген. Илия аңаа: «Чеди катап барып көр» – дээн. 44Чалчазы чедиги удаада: «Далайдан адышка өй хемчээлдиг булут көдүрлүп ор» – деп келген.

Илия чалчазынга: «Ахавка барып: „Чуузаңны белеткээш, чорувут, оон башка чаъс сеңээ шаптык боор-дур“ – деп дамчыт» – дээн.

45Ол аразында булуттарга бүргедипкен дээр карарып, хат-шуурган көдүрлүп, күштүг чайык кудуп эгелээн+. Ахав чуузазынга орупкаш, Изреел хоорайже чорупкан. 46Дээрги-Чаяакчының холу Илияны башкарып эгелээрге+, ол тонун куржанып алгаш, мырыңай Изреелге+ чедир Ахавтың мурнунга маңнап чораан.

19

Илия Синай дагда

19^1Ахав Иезавелге Илияның кылган бүгү чүвезин, ооң иштинде Ваалдың бүгү медээчилерин шанчып өлүрүп каанын чугаалаарга, 2Иезавел Илияже айбычызын ыдып, сөс дамчыткан: «Бир эвес ол медээчилерниң амы-тынын үскениң дег, даарта бо үеге чедир сээң амы-тыныңны база үспес болзумза, бурганнар мени канчаар-даа кезеткей аан!»

3Илия ону дыңнааш, корга берип, амы-тынын камгалап дезипкен. Иудеяда турар Беэр-Шева хоорайга+ четкеш, ол чалчазы оолду аңаа арттырып каан. 4А боду ээн кургаг ховуда бир хүн чоруур черже чоруй баргаш, хараган адаанга оруп алгаш, бодунга өлүм дилеп: «Мен-даа болдум, Дээрги-Чаяакчы. Амы-тынымны үзүп каап көрем+, чүге дээрге ада-өгбемден дээредээр чүвем чок-тур» – дээн.

5Оон ол хараган адаанга чыда удуп калган. Хенертен Дээрги-Чаяакчының төлээзи аңаа дээпкеш: «Туруп кел, чемнен!» – дээн.

6Илия долгандыр көөрге, бажының чанында отка хаарган далган биле суглуг доңга бар болган. Ол чемненип, суг ижип алгаш, катап база удуп калган.

7Дээрги-Чаяакчының төлээзи ийиги удаа келгеш, аңаа дээпкеш: «Туруп, чемненип ал, оон башка ырак орукка шыдашпас сен» – дээн.

8Илия туруп келгеш, чемненип, суг ижип алган. Салган аъш-чемни чип, күш кирип алгаш, ол дөртен дүн-хүн чорааш+, Бурганның Хорив деп даанга чеде берген+. 9Дагга Илия куйже кире бергеш, хонуп алган.

Оон Дээрги-Чаяакчы аңаа Бодунуң сөзүн ажыдып: «Илия, сен чүү дээш бээр келдиң?» – деп чугаалаан.

10Ол: «Мен Аг-шериглиг Бурган Дээрги-Чаяакчыга дыка чүткүлдүг бараан болуп чордум. А израильчилер Сээң чагыг-керээңден ойталап, өргүл салыр бедигээштериңни үрегдеп, медээчилериңни хылыш-биле шанчып өлүрүп кагды+. Мен чааскаан арттым, олар ам мээң амы-тынымны база алыксап турлар» – деп харыылаан+.

11Дээрги-Чаяакчы: «Үнгеш, даг кырынга Мээң мурнумга туруп ал+. Мен сээң чаның-биле эрте бээр мен!» – дээн.

Оон коргунчуг хат-казыргы хадып келгеш+, Дээрги-Чаяакчының мурнунга дагларны бузуп, хаяларны чуура шаап каапкан, ынчалза-даа ол хатта Дээрги-Чаяакчы көзүлбээн. Хаттың соонда чер шимчээшкини болган, ынчалза-даа аңаа Дээрги-Чаяакчы көзүлбээн. 12Чер шимчээшкининиң соонда от хып келген+, ынчалза-даа ол отта Дээрги-Чаяакчы көзүлбээн. Оттуң соонда оожум үн дыңналган+. 13Үннү дыңнап кааш, Илия арнын шыва тону-биле дуглааш, үнүп кээп, куй аксынга туруп алган. Үн оон: «Илия, сен чүү дээш бээр келдиң?» – деп айтырган.

14Илия: «Мен Аг-шериглиг Бурган Дээрги-Чаяакчыга дыка чүткүлдүг бараан болуп чордум. А израильчилер Сээң чагыг-керээңден ойталап, өргүл салыр бедигээштериңни үрегдеп, медээчилериңни хылыш-биле шанчып өлүрүп кагды. Мен чааскаан арттым+, олар ам мени база өлүрүп каарын кызыдып тур» – деп харыылаан.

15Дээрги-Чаяакчы аңаа: «Келген орууң-биле дедир ээпкеш, Дамаскының ээн кургаг ховузунче чорувут. Ынаар чеде бергеш, Азаил деп кижини арамей чоннуң хааны кылдыр томуйлап чаап каг+. 16Оон Намессийниң оглу Иехуну Израильдиң хааны кылдыр томуйлап каг+. А Авел-Мехола чурттуг Шафаттың оглу Элисейни сээң сооң салгаар Бурганның медээчизи кылдыр томуйлап каг+. 17Азаилдиң хылыжындан дириг арткан бүгү улусту Иеху өлүрүп каар. А Иехунуң хылыжындан дириг арткан бүгү улусту Элисей өлүрүп каар+.

18А Мен Израильге Ваал бурганның мурнунга дискек кырынга сөгүрбээн, ооң дүрзүлерин ошкаваан 7000 кижини Бодумга кадагалап алган мен» – дээн+.

Элисейниң Илияны эдергени

19Илия оортан чоруй баргаш, Шафаттың оглу Элисейни тып алган. Элисей ол үеде он ийи кош шары-биле чер чардырып турган, а боду он ийиги коштуң соо-биле бар чораан. Илия ооң чаны-биле эртип чыткаш, ону шыва тону-биле шуглап каан. 20Элисей ынчан шарыларын каапкаш, Илияның соондан маңнап чорупкан. Ол: «Авам-ачам-биле байырлажып, ошкап каарын чөпшээреп көрүңер. Ооң соонда силерни эдерер мен» – дээн+.

Илия: «Дедир ээвит. Мен сеңээ чүнү кылып берген кижи мен?» – деп харыылаан.

21Элисей дедир ээп келгеш, коштаан ийи шарызын соп алган. Ол ыяш андазынын өрттеткеш+, эътти отка быжыргаш, улуска үлеп бээрге, олар чип турган. Ооң соонда ол Илияны эдерип чорупкаш, ооң дузалакчызы апарган.

20

Венадад биле Ахавтың дайылдашканы

20^1Арамей хаан Венадад хамык аг-шериин чыып алган+. Ооң-биле кады үжен ийи өске хаан, аъттар болгаш дайынчы тергелер чораан. Ол барып, Самарияны+ бүзээлеп алгаш, аңаа удур дайылдажып эгелээн. 2Венадад хоорай иштинге турган Израильдиң хааны Ахавче элчиннер ыдып, 3бодунуң сөзүн аңаа дамчыткан: «Сээң алдын-мөңгүнүң мээңии-дир, сээң кадайларыңның база ажы-төлүңнүң эң дээрелери – мээңии-дир».

4Израильдиң хааны: «Дээрги хааным, силерниң чугаалап турарыңар ышкаш, мен бодум-даа, менде бар бүгү чүве-даа силернии-дир» – деп харыылаан.

5Элчиннер оон катап база келгеш, Венададтың чугаалаан чүвезин дамчытканнар: «Сээң алдын-мөңгүнүңнү, кадайларыңны база ажы-төлүңнү меңээ бээрин негеп, улус чорудуп турган мен. 6Даарта бо үеде чалчаларымны сенче чорудуптар мен. Олар сээң ордуңну, албаты чонуңнуң бажыңнарын чиңчерлеп, үжээш, сээң үнелиг бүгү чүвеңни алгаш баар».

7Израильдиң хааны чурттуң бүгү баштың кижилерин чыылдыргаш, оларга: «Көрүңер даан, бо кижи өш-өжээн өөскүдүп турар-дыр+. Кажан ол мээң кадайларым биле ажы-төлүмнү, мээң алдын-мөңгүнүмнү эккелзин дээш улус чорудуптарга, ойталавадым чоп!» – дээн.

8Хамык баштың кижилер болгаш бүгү чон аңаа: «Ону дыңнаваңар, ооң аайынга кирбеңер» – деп харыылаан.

9Ахав ынчан Венададтың элчиннеринге: «Мээң дээрги хаанымга дамчыдыңар: чалчаңар менден баштай негээн чүвеңерни күүседир мен, а бо удаадазын шыдавас мен» – деп харыы берген.

Олар чоруй баргаш, ооң харыызын Венададка дамчыткан. 10Венадад ынчан Ахавче улус ыдып: «Мени эдерип келген кижи бүрүзүнге Самарияның бузундулары оода адыш ишти хире артып каар болза, бурганнар мени канчаар-даа кезеткей аан!» – деп сөс дамчыткан.

11Израильдиң хааны: «Аңаа: „Дайынчы дериг-херекселин кедип турар кижи оозун тиилелге соонда уштуп турар кижи дег мактанмазын“ – деп дамчыдыңар» – деп харыылаан.

12Венадад ол харыы сөстү майгыннарынга өске хааннар-биле кады арагалап оргаш, дыңнаан. Ол бодунуң улузунга: «Халдаашкынга белеткениңер!» – деп дужааган. Олар хоорайже халдаарынга белеткенип эгелээн.

Ахавтың Венададты чылча шапканы

13Ол аразында Израильдиң хааны Ахавка Бурганның бир медээчизи келгеш, Дээрги-Чаяакчының чугаалаан чүвезин аңаа медеглээн: «Бо эңдерик аг-шеригни көрүп тур сен бе? Мен ону бөгүн сээң холуңга хүлээдип бээр мен, ынчан Мени Дээрги-Чаяакчы деп билип аар сен».

14«А кымны дамчыштыр?» – деп, Ахав айтырган.

Бурганның медээчизи Дээрги-Чаяакчының чугаалаан чүвезин дамчыткан: «Тус чер чагырыкчыларының аныяк дайынчыларын дамчыштыр».

«А тулчуушкунну кым эгелээрил?» – деп, хаан айтырган.

Бурганның медээчизи: «Сен» – деп харыылаан.

15Ахав ынчан тус чер чагырыкчыларының дайынчыларын чыып алган – олар 232 кижи болган. Ооң соонда бүгү израиль шеригни чыып аарга, ниити саны 7000 кижи болган. 16Олар дүъште тулчуп үнүпкеннер. А Венадад аңаа дузалап келген үжен ийи хаан-биле кады майгыннарынга эзиртир арагалап алган. 17Тус чер чагырыкчыларының дайынчылары мурнай үнүпкеннер. Венадад улузун ыдыптарга, олар «Самариядан улус үнүптү» деп медээ дыңнап каан. 18Хаан: «Израильчилер тайбың дилеп үнген болза, оларны диригге тудуп алыңар. Дайылдажыр дээш-даа үнген болза... диригге тудуп алыңар» – дээн.

19Тус чер чагырыкчыларының дайынчылары база оларның соондан чоруп орган израиль шериг хоорайдан үнүп келгеш, 20кижи бүрүзү бодунуң удурланыкчызын өлүрүп турган. Арамейлер дезиптерге, израильчилер оларны сүрүп чорупкан, а арамей хаан Венадад аъдын мунгаш, аъттыг шериглери-биле кады четтирбейн барган. 21Израильдиң хааны бурунгаарлааш, аъттар биле дайынчы тергелерни чылча шаап[*], арамейлерге аар аштырыышкынны таварыштырган.

22Израильдиң хааны Ахавка Бурганның медээчизи чоокшулап келгеш: «Барып, быжыгланып алгаш, чүнү канчаарын көрүп, боданып ал. Дараазында чылдың эгезинде+ арамей хаан сенче катап база халдаар-дыр» – дээн.

23Ол аразында арамей хаанның дүжүметтери аңаа сүме каткан: «Израильчилерниң бурганнары – даглар бурганнары-дыр, ынчангаш олар бисти тиилеп алган-дыр. А бир эвес олар-биле оргулааш черге чаалажыр болзувусса, бис ыяап-ла тиилээр бис. 24Силер мынчаар кылып көрүңер: бүгү хааннарны шеригде туружундан чайлаткаш, өске шериг баштыңнары-биле солуп каавыт. 25Оон чидирип алган шерииңер хире шеригден чыып алыңар: аът орнунга аът, дайынчы терге орнунга дайынчы терге турзун; ынчан израильчилер-биле оргулаашка дайылдашкаш, ыяап-ла тиилээр бис».

Венадад оларның сүмези-биле чөпшээрежип, ынчаар кылган.

26Дараазында чылдың эгезинде Венадад хаан арамейлерни чыып алгаш, Израиль-биле дайылдажып, Афек хоорайже+ үнүпкен. 27Израильчилер база чыглып, аъш-чем курлавырын ап алгаш, арамейлерге удур үнүп келген. Олар дайзынның мурнунга турлагланып аарга, ийи кодан өшкү ышкаш болган, а арамейлер чоок-кавы девискээрни дола берген.

28Бурганның кижизи Израильдиң хаанынга келгеш, Дээрги-Чаяакчының чугаалаан чүвезин дамчыткан: «Бир-тээ, арамейлер Дээрги-Чаяакчы мени шынаа-шөлдер Бурганы эвес, а чүгле даглар Бурганы деп бодап турар болганда, Мен ол эңдерик аг-шеригни сээң холуңга хүлээдип берейн, силер ынчан Мени Дээрги-Чаяакчы деп билип аар силер».

29Удурланыкчылар чеди хонук дургузунда бот-боттарынга удур турлагжып алгаш турган. Чедиги хүнде тулчуушкун эгелээн. Израильчилер чаңгыс хүн дургузунда арамей шеригниң 100 000 кижизин узуткап каан. 30Арамейлерниң артынчызы Афек хоорайже дезипкен. Аңаа шеригниң арткан 27 000 кижизиниң кырынче хана барып ушкан. Венадад база хоорайже дезипкеш, шивээниң иштики өрээлдериниң бирээзинге чаштына берген.

31Ооң чалчалары аңаа: «Израиль чоннуң хааннары өршээлдиг улус дээрзин дыңнаан бис. Томаараанывыстың демдээ кылдыр самдар хеп кеткеш, хендир-биле бажывысты ораап алгаш, Израильдиң хаанынга бараалы, ынчан ол силерниң амы-тыныңарны хайыралаар чадавас» – дээннер.

32Ынчангаш олар самдар хеп кеткеш, хендир-биле бажын ораап алгаш, Израильдиң хаанынга кээп: «Силерниң чалчаңар Венадад: „Мээң амы-тынымны хайыралап көрүңерем“ – деп тур» – дээннер.

Хаан: «Кай, ол ам-даа дириг бе? Ол мээң дуңмам кижи болгай» – дээн.

33Элчиннер ону эки демдек кылдыр хүлээп ап, далаш-биле ооң сөзүн деткип: «Ийе, Венадад силерниң дуңмаңар болгай!» – дээннер.

Хаан: «Барып, ону бээр эккелиңер!» – дээн.

Венадад чедип кээрге, Ахав ону бодунуң дайынчы тергезинче олуртуп алган.

34Венадад аңаа: «Мээң ачамның силерниң ачаңардан хунаап алган хоорайларын эгидип бээр мен+. Мээң ачамның Самарияга кылып турганы дег, силер база Дамаскыга садыглаар базаарлар ажыдып ап болур силер» – дээн.

Ахав: «Ындыг керээ ёзугаар мен сени хостап салыр мен» – деп харыылаан.

Ийи хаан тайбың керээзи чарган соонда, Ахав Венададты хостап салыпкан.

Бурганның медээчизиниң Ахавты буруу шапканы

35Бурганның бир медээчизи Дээрги-Чаяакчының сөзүн ёзугаар бир кижиге: «Мени эттеп көрем!» – дээн. Демгизи ойталап каапкан.

36Ынчан ол медээчи: «Дээрги-Чаяакчының сөзүн тооп дыңнаваан болганыңда, менден ырап чоруй баарың билек, сени арзылаң өлүрүп каар» – дээн.

Демги кижи чоруптарга, аңаа уткуштур арзылаң үне халып келгеш, ону өлүрүп каан+. 37Бурганның медээчизи өске кижи тып алгаш: «Мени эттеп көрем» – дээн. Ол кижи ону балыгландыр эттеп каан. 38Ынчан Бурганның медээчизи барып, хаанны манап, орук чанынга туруп алган. Ол арнын шывыг-биле дуглап алган. 39Кажан хаан чаны-биле эртип чыдырда, медээчи алгыра берген: «Силерниң чалчаңар мен тулчуушкунга киржип турумда, меңээ бир кижи келгеш, туттурган дайынчы эккелгеш: „Бо кижини таңныылда. Бир эвес ол дезе бээр болза, ооң орнунга бодуңнуң амы-тыныңны бээр сен+ азы бир талант мөңгүн торгаал төлээр сен“ – дээн. 40А силерниң чалчаңар мен өске херектер кылып, чай чок турумда, туттурган кижи чиде берип-тир».

Израильдиң хааны медээчиге: «Сээң шииткелиң ындыг-дыр. Сен бодуңга бодуң оңгар казып алдың» – дээн+.

41Ынчан Бурганның медээчизи арнында шывыгны дораан ажыда тыртыптарга, Израильдиң хааны, бо дээрге Бурганның медээчилериниң бирээзи-дир деп, ону танып каан. 42Медээчи хаанга Дээрги-Чаяакчының чугаалаан чүвезин дамчыткан: «Мээң бүрүнү-биле узуткап каар дээн кижимни холуңдан хостап салыпкан-дыр сен. Ынчангаш ооң амы-тынының орнунга сээң амы-тыныңны алыр-дыр, а ооң чонунуң орнунга сээң чонуңну чок кылыр-дыр».

43Израильдиң хааны Самарияда ордузунче дүвүрелге алзып, хөңнү баксырап чанып келген.

21

Навуфейниң виноград шөлү

21^1Элээн үе эрткенде, дараазында болуушкуннар болган. Изреел хоорай чурттуг Навуфей деп кижи ол хоорайга, Самарияның хааны Ахавтың ордузунуң чанынга, виноград тараан шөлдүг турган. 2Ахав Навуфейге: «Виноградың шөлү мээң ордум чанында-дыр, ону меңээ берип көрем+ – огород кылып аайн. Орнунга мен сеңээ оон-даа эки виноград шөлү бээр мен азы, күзээр болзуңза, өртээн мөңгүн-биле төлеп берейн» – дээн.

3А Навуфей: «Ада-өгбемден дамчып келген өнчүмнү сеңээ бериптеримни Дээрги-Чаяакчы болдурбазын!» – деп харыылаан+.

4Ахав ордузунче дүвүрелге алзып, хөңнү баксырап чана берген+, чүге дээрге Изреел чурттуг Навуфей аңаа: «Ада-өгбемден дамчып келген өнчүмнү сеңээ бербес мен» – дээн болган. Ол чем чииринден ойталап, орнунга хая көрнүп чыдып алган. 5Хаанның кадыны Иезавел ооң өрээлинче кирип келгеш: «Чүге мынчаар дүвүреп турарың ол? Чүге чем чиведиң?» – деп айтырган.

6Ахав аңаа: «Чүге дээрге мен Изреел чурттуг Навуфейге: „Виноградың шөлүн меңээ садып көрем азы, күзээр болзуңза, ооң орнунга өске виноград шөлүнден берейн“ – дидим. А ол: „Мен сеңээ виноградым шөлүн бербес мен“ – дээр-дир» – деп харыылаан.

7Иезавел кадын аңаа: «Ол канчап турарың ол, сени Израильдиң хааны дээр-даа аргажок-тур! Туруп, чемненип ал, оожургап көр! Изреел чурттуг Навуфейниң виноград шөлүн мен сээң холуңга киирип бээйн» – дээн.

8Кадын Ахавтың адындан чагаалар бижээш+, оларны ооң таңмазы-биле диизелээш, Навуфей-биле кады чаңгыс хоорайга чурттап турган чоннуң баштыңнарынче болгаш ызыгууртаннарже чорудупкан. 9Чагааларга ол мынча деп бижээн:

1. «Шээрлээшкин хүнүнден чарлаңар, Навуфейни чон аразынга хүндүлүг черже олуртуп калыңар. 10А аңаа дужааштыр ийи дүржок кижиден олуртуп калыңар. Олар аңаа удур херечилеп, Навуфейниң Бурганны база хаанны бак сөглеп турганын чугаалазын+. Ооң соонда ону хоорайдан үндүре бергеш, даш-биле соп өлүрүп калыңар».

11Навуфейниң хоорайынга чурттап турган чоннуң баштыңнары болгаш ызыгууртаннар Иезавелдиң бижип, чоруткан чагааларында оларга дужааганын ёзугаар кылып эгелээннер. 12Олар шээрлээшкин чарлааш, Навуфейни чон мурнунда хүндүлүг черге олуртуп кааннар. 13Оон ийи дүржок кижи кээп, аңаа дужааштыр олуруп алгаш, чон мурнунга ону буруудадып: «Навуфей Бурганны база хаанны бак сөглеп турду» – дээн. Улус ону хоорайдан үндүре бергеш, даш-биле соп өлүрүп каан.

14Олар оон Иезавелге «Навуфейни даш-биле соп кааптарга, ол өлүп калды» деп медээ чедирер айбычылар чорудупкан. 15Навуфейни даш-биле соп өлүргенин дыңнап кааш, Иезавел Ахавка: «Барып, Изреел чурттуг Навуфейниң сеңээ садарындан ойталаан виноград шөлүн бодуңга ап ал. Ол кижи ам чок апарган, өлүг-дүр» – дээн.

16Ахав Навуфейниң өлгенин дыңнап кааш, ооң виноград шөлүн бодунга барып ап аар дээш чорупкан.

17Дээрги-Чаяакчы Бодунуң сөзүн Тешви чурттуг Илияга+ ажыдып, мынча деп чугаалаан: 18«Израильдиң хааны, Самарияда чагырып турар Ахавка уткуштур чорувут. Ол хаан ам Навуфейниң виноград шөлүн ээлеп аар дээш чеде берген турар-дыр. 19Аңаа Дээрги-Чаяакчының чугаалаан чүвезин дамчыт: „Сен кижи өлүрүп кагдың, а ам ооң өнчүзү болур черни база ээлеп ап тур сен бе?“ Ооң соонда Дээрги-Чаяакчының чугаалаан чүвезин уламчылап дамчыт: „Ыттар Навуфейниң ханын чылгап турган черге сээң ханыңны база ыттар чылгаар!+“»

20Илия Ахавче чорупкан. Ахав Илияга: «Мээң дайзыным, сен мени тып алдың!» – дээн.

«Тып алдым – деп, демгизи харыылаан, – чүге дээрге сен Дээрги-Чаяакчының мурнунга бодуңну бузут-бактыг чүве кылыры-биле садыптың. 21Дээрги-Чаяакчы мынча дээн: „Мен сенче айыыл-халап ыдар мен, сени өрттедиптер мен. Ахавтың үре-салгалында эр кижи бүрүзүн – кул-даа, хостуг-даа кижини[*] – кыра шаап каар мен+. 22Сээң ук-салгалыңны Наваттың оглу Иеровоамның салгалы-биле база Ахияның оглу Ваасаның салгалы-биле дөмейлештир аажылаар мен+, чүге дээрге сен Мени килеңнеттиң, Израильди бачытче киирип кагдың“. 23А Иезавелге хамаарыштыр Дээрги-Чаяакчы мынча дээн: „Иезавелди ыттар Изреелдиң ханазының баарынга чип кааптар+. 24Ахавка хамааржыр улустан хоорайга өлүп каар кижини ыттар чиптер, а хову-шөлге өлүп каар кижини дээрниң куштары соктап чиптер+“».

25(Кадайы Иезавелге күткүттүргеш+, Дээрги-Чаяакчының мурнунга бузут-бактыг чүве кылыры-биле бодун садыпкан Ахав ышкаш кижи туруп-даа көрбээн. 26Ол хаан кедергей бужар чүүлдер кылып, Дээрги-Чаяакчының израильчилерниң мурнундан сывыртапканы амор чон ышкаш+, дүрзү-бурганнарга мөгейип турган чүве-дир.)

27Ахав ол сөстерни дыңнап кааш, кедип чораан хевин ора тыртып каапкаш, качыгдалдың самдар хевин кедип алгаш, шээрленип эгелээн. Ол качыгдал хевин ужулбайн удуп, муңчулуп чоруп турган.

28Дээрги-Чаяакчы Бодунуң сөзүн Тешви чурттуг Илияга ажыдып: 29«Ахавтың Мээң мурнумга канчаар томаарый бергенин көрдүң бе? Мээң мурнумга томаарааны дээш, ол дириг чорда, Мен олче айыыл-халап ытпас мен, ынчалза-даа ооң оглунуң назынында Ахавтың үре-салгалынче айыыл-халап ыдар мен+» – деп чугаалаан.

22

Михейниң Ахавты баш бурунгаар сагындырганы

(2 Чыл. 18:2-34)

22^1Дараазында үш чыл дургузунда арамейлер биле израильчилер аразында дайылдашпаан. 2А үшкү чылдың төнчүзүнде Иудеяның хааны Иосафат+ Израильдиң хааны-биле ужуражып чорупкан. 3Израильдиң хааны бодунуң дүжүметтеринге: «Галаадта Рамот хоорай биске хамааржыр дээрзин билбес силер бе?+ А бис ону арамей хаандан эгидип аарын безин шеневес-тир бис» – дээн.

4Израильдиң хааны Иосафатка: «Галаадта Рамотка удур мээң-биле кады дайылдажып үнер сен бе?» – деп айтырган+.

Иосафат Израильдиң хаанынга: «Сен канчаар-дыр сен, мен база ынчаар мен; мээң чонум-даа, аъттарым-даа сээң чонуң, аъттарың ышкаш болур» – деп харыылаан.

5А оон ыңай Иосафат Израильдиң хаанынга: «Баштай Дээрги-Чаяакчыдан сүмеден айтырып көр» – дээн.

6Израильдиң хааны Бурганның 400 хире медээчизин чыып алгаш+, олардан: «Галаадта Рамотка удур дайылдажып баар мен бе азы барбас бе?» – деп айтырган.

Олар: «Барып көрүңер, Дээрги-Чаяакчы ол хоорайны хаанның холунга хүлээдип бээр-дир» – деп харыылаан.

7А Иосафат: «Мында Дээрги-Чаяакчының оон өске медээчизи чок чүве бе? Оон база айтырып көрээли» – дээн+.

8Израильдиң хааны Иосафатка: «Дээрги-Чаяакчыдан ону дамчыштыр айтырып болурувус база бир кижи бар чүве, ынчалза-даа ону көөр хөңнүм чок, чүге дээрге ол меңээ хамаарыштыр эки эвес, чүгле багай чүве өттүр билип медеглээр-дир. Ол болза Имлайның оглу Михей-дир» – деп харыылаан.

Иосафат: «Хаан кижи ынча дээриңге, кайын боор» – деп харыылаан. 9Ынчан Израильдиң хааны чалчаларының бирээзин кыйгыргаш: «Имлайның оглу Михейни доп-дораан бээр эккел!» – дээн.

10Израильдиң хааны болгаш Иудеяның хааны Иосафат хаан хептерин кедип алгаш, кайызы-даа Самарияның хаалгазының баарында шаң черде бодунуң дүжүлгезинге саадап олурган, а бүгү медээчилер оларның мурнунга өттүр билип медеглеп турган. 11Медээчилерниң бирээзи, Хенаананың оглу Седекия, бодунга демир мыйыстар кылып алгаш+: «Дээрги-Чаяакчының чугаалаан чүвези бо-дур: „Арамейлерни кыргып-хыдываажеңге чедир, оларны мындыг мыйыстар-биле үзер сен“» – дээн.

12Бүгү өске медээчилер база-ла ол дугайында өттүр билип медеглеп: «Галаадта Рамотче барып көрүңер, тиилеп аар силер, Дээрги-Чаяакчы ону хаанның холунга хүлээдип бээр-дир» – дишкен.

13Михейни кыйгырып барган айбычы аңаа: «Дыңна даан, өске медээчилер, шупту чаңгыс кижи дег, хаанга чедиишкинни баш бурунгаар медеглеп тур. Сээң сөзүң оларның кайызының-даа сөстери дег болзун – сен база эки чүведен чугаалап көр» – дээн.

14А Михей: «Дириг Дээрги-Чаяакчының ады-биле даңгыраглап тур мен: хаанга чүгле Дээрги-Чаяакчының меңээ чугаалаан чүвезин дамчыдар мен» – дээн+.

15Медээчи чедип кээрге, хаан оон: «Михей! Галаадта Рамотка удур дайылдажып баар бис бе азы барбас бис бе?» – деп айтырган.

Михей: «Барып көрүңер, тиилеп аар силер, Дээрги-Чаяакчы ону хаанның холунга хүлээдип бээр-дир» – деп харыылаан.

16А хаан аңаа: «Дээрги-Чаяакчының өмүнээзинден алыс шындан өске чүнү-даа чугаалавазыңны сенден дилеп, чеже катап аксы-сөзүң алыр ужурлуг мен?» – дээн.

17Михей мынча деп харыылаан: «Мен бүгү израильчилерни дагларда кадарчызы чок хойлар ышкаш тоо быдарай берген чоруур кылдыр көрдүм+. Дээрги-Чаяакчы: „Оларның ээзи чок-тур, кайызы-даа бажыңынче амыр-тайбың чана берзин“ – деп чугаалады».

18Израильдиң хааны Иосафатка: «Ол медээчи меңээ хамаарыштыр кажан-даа эки эвес, чүгле багай чүве өттүр билип медеглээрин сеңээ чугаалаан ийик мен чоп» – дээн.

19А Михей уламчылап чугаалаан: «Ам Дээрги-Чаяакчының чугаалаан сөзүн дыңнап көр. Мен Дээрги-Чаяакчыны Ону долгандыр турар дээрниң аг-шерии-биле кады Бодунуң дүжүлгезинде саадап олурар кылдыр көрдүм+. 20Дээрги-Чаяакчы: „Ахав барып, Галаадтың Рамотка өлүп каар кылдыр, кым ону кажарлап үндүрерил?“ – деп айтырды. Ооң бир төлээзи бир янзы, өске төлээзи өске янзы саналдап турду. 21Ынчан база бир төлээ бурунгаар үнүп, Дээрги-Чаяакчының мурнунга туруп алгаш: „Мен ону кажарлап үндүрүптер мен“ – диди. Дээрги-Чаяакчы: „Канчаар?“ – деп айтырды. 22Ол төлээ: „Мен моон чоруткаш, хаанның бүгү медээчилери мегелеп чугаалап турар кылып каар мен“ – деп харыылады. Дээрги-Чаяакчы: „Сен ону кажарлап үндүрүптер сен, чедиишкинниг болур сен. Барып, ону кылып каг“ – диди. 23Ынчангаш Дээрги-Чаяакчы ам сээң бүгү медээчилериңни мегелеп чугаалаар кылып каан-дыр+, а сээң-биле айыыл-халап боорун доктааткан-дыр».

24Ынчан Хенаананың оглу Седекия Михейже чоокшулап келгеш, ооң чаагынче дажыпкаш: «Дээрги-Чаяакчының Сүлдези сени дамчыштыр чугаалаар дээш, канчап менден сенче шилчий бергени ол?» – деп айтырган. 25Михей: «Сен ол дугайында шивээниң иштики өрээлдерниң бирээзинге+ чаштына бээриң хүнде билип аар сен» – деп харыылаан.

26Ынчан Израильдиң хааны: «Михейни тудуп алгаш, ону хоорай даргазы Амонче база Иоас тажыже чорудупкаш, 27хаанның чугаалаан чүвезин оларга дамчыдыңар: бо кижини кара-бажыңга олурткаш+, мен амыр-менди ээп келбээн шаамда, аңаа эвээш хлеб, сугдан өске аъш-чем бербеңер» – деп дужааган.

28Михей: «Бир эвес сен амыр-менди ээп кээр болзуңза, мени дамчыштыр Дээрги-Чаяакчы чугаалаваан боор эвеспе» – дээн+. Оон ол: «Бүгү аймактар, дыңнаңар!» – деп немеп каан+.

29Израильдиң хааны биле Иудеяның хааны Иосафат Галаадта Рамотче чорупканнар. 30Израильдиң хааны Иосафатка: «Мен таныттынмас кылдыр солуй кеттинип алгаш, тулчур мен, а сен хаан хевиң-биле артып каап көр» – дээн. Израильдиң хааны солуй кеттинип алгаш, тулчуп кирипкен+.

31Арамей хаан дайынчы тергелериниң үжен ийи башкарыкчызынга: «Карачал-даа, ат-алдарлыг-даа улус-биле чаалашпаңар, чүгле Израильдиң хааны-биле чаалажыңар» – деп дужааган. 32Дайынчы тергелер башкарыкчылары Иосафатты көрүп кааш, «Бо кижи Израильдиң хааны болбайн канчаар» деп бодааш, олче халдаар дээш ээпкеннер. Иосафат алгыра бээрге, 33олар Израильдиң хааны ол эвес-тир деп билип кааш, ону сүрбейн барганнар.

34Ол аразында бир дайынчы чазын хере тырткаш, Израильдиң хаанын куяк хевиниң тиин өттүр душ бооп балыглапкан. Хаан бодунуң дайынчы терге башкарыкчызынга: «Аъттарны ээй тырткаш, мени тулчуушкун шөлүнден үндүр сөөртү бер, мен балыгладыптым» – дээн+.

35А тулчуушкун ол хүн улам киткээн, ынчангаш хаан дайынчы тергезинге арамейлерниң дужунга туруп алгаш, артып калган. Ооң балыындан хан тергеже төктүп турган, а кежээ ол өлүп калган. 36Хүн ажып турда, бүгү израиль шериг: «Кижи бүрүзү бодунуң хоорайынче, бодунуң черинче ээп чанзын!» – деп дужаал алган.

37Хаан өлүп каарга, израильчилер ону Самарияже сөөртүп эккелгеш, аңаа ажаап каан. 38А дайынчы тергени Самарияда бир хөөлбекке чуп каапкан. Ыттар хаанның ханын чылгап каапкан, самыын-садар херээженнер ол сугга чунуп турган – бүгү чүве Дээрги-Чаяакчының чугаалаан сөзү-биле болган+.

39Ахавтың хааннап тургаш кылган өске бүгү ажыл-херектериниң дугайында, ооң чаан сөөгү-биле шап каан ордузунуң дугайында+, туттуруп кааны хоорайларының дугайында Израильдиң хааннарының чылдар бижилгезинде тодарадып бижээн.

40Ахав өгбелериниң соондан өске оранче чоруй барган. Ооң оглу Охозия ачазының орнунга хаан апарган.

Иосафат – Иудеяның хааны

(2 Чыл. 20:31—21:1)

41Асаның оглу Иосафат Израильдиң хааны Ахавтың чагыргазының дөрткү чылында Иудеяның хааны апарган+. 42Иосафат үжен беш харлыында хаан апаргаш, чуртту Иерусалимге чээрби беш чыл хааннаан. Ооң авазының ады – Салаилдиң уруу Азува чүве-дир. 43Иосафат бодунуң ачазы Асаның бүгү оруктары-биле чоруп, оон өскээр барбайн, Дээрги-Чаяакчының мурнунга таарымчалыг чүвени кылып турган. Ынчалза-даа мөгейиишкин кылыр бедик черлер узуткаттынмаан+, чон аңаа өргүлдер салырын база айдызаарын уламчылап турган. 44Иосафат Израильдиң хааны-биле тайбың керээзи чарып алган+.

45Иосафаттың өске ажыл-херектери, ооң кылган өндүр улуг чоруктары, канчаар чаалажып чорааны Иудеяның хааннарының чылдар бижилгезинде тодарадып бижиттинген. 46Ооң ачазы Асаның үезинде ам-даа арткан турган, дүрзү-бурганнар өргээлеринге самыын-садар кижилерни Иосафат чер кырынга артпас кылдыр узуткап каапкан+.

47Эдомга ынчан хаан турбаан, бир кижи ооң хүлээлгезин күүседип турган+.

48Иосафат Офирден алдын сөөртүп алыр дээш+, ырадыр эжиндирер корабльдар тудуп алган, ынчалза-даа олар ынаар четпейн, Эцион-Гавер өртээлинге+ буза шаптырып алган. 49Ынчан Ахавтың оглу Охозия Иосафатка: «Мээң улузум сээң улузуң-биле кады корабльдарга эжиндирип чорупсун» – дээн. Ынчалза-даа Иосафат ынавайн барган.

50Иосафат өгбелериниң соондан өске оранче чоруй баарга, ону оларның чанынга, өгбези Давидтиң Хоорайынга ажаап каан. Ооң оглу Иорам ачазының орнунга хааннай берген.

Охозия – Израильдиң хааны

51Ахавтың оглу Охозия Иудеяның хааны Иосафаттың чагыргазының он чедиги чылында Самарияга Израильдиң хааны апаргаш, чуртту ийи чыл чагырган. 52Ол Дээрги-Чаяакчының мурнунга бузут кылып, бодунуң ава-ачазының оруун база Наваттың оглу Иеровоамның – Израильди бачытче киирип каан хаанның оруун эдерип турган. 53Охозия Ваалга бараан болуп, аңаа мөгейип, ачазының кылып турган бүгү чүвезин өттүнүп, Израильдиң Бурганы Дээрги-Чаяакчыны килеңнедип алган.

* 1:50 Эрте-бурунгу Чоокку Чөөн чүкке өргүл салыр бедигээшти хоргадалдың ыдыктыг чери деп санаар турган, ынчангаш өжээн негекчилери ол черден хоргадал дилеп келген улуска холун дегзиринден коргар турган.

* 2:10 Давидтиң Хоорайы – Иерусалимниң кезии (2 Хаан. 5:9 көр).

* 2:28 Өске бурунгу сөзүглелде «А Иоав Соломонну эвес, а Адонияны деткээн» деп бижээн.

* 4:21 Өске бурунгу сөзүглелде «Филистим черде хемден эгелээш, Египет-биле кызыгаарга чедир» деп бижээн.

* 4:22 30 кор – 6000 ажыг литрге деңнежир.

* 4:26 Азы: «12 000 аъттыг».

* 5:11 Амгы хемчээлдер ёзугаар 4 000 000 литр ажыг кызыл-тасты база 400 000 литр ажыг үстү берип турганы ол.

* 6:8 Өске бурунгу сөзүглелде «Ортаакы каъдында» деп бижээн.

* 6:20 Азы: «Өргүл салыр бедигээшти пөш-биле шап каан».

* 7:21 Бо аттарның утказы эки билдинмес. Яхин – «Бурган тургузуп турар», а Вооз – «Бурганның күчү-күжү» дээн уткалыг бооп чадавас.

* 7:26 Дөртен муң ажыг литр.

* 7:38 Сес чүс ажыг литр ишкир.

* 9:8 Өске бурунгу сөзүглелде «Бо өргээ бузундулар бооп хуулар» деп бижээн.

* 9:13 Кавул – еврей дылда «Херекчок чүве-дир» дээн уткалыг сөс-биле дөмей дыңналыр ат (Иис. 19:27 көр).

* 9:14 120 талант – 3600 ажыг килограммга деңнежир.

* 9:28 420 талант – 12 600 ажыг килограммга деңнежир.

* 10:10 120 талант – 3600 ажыг килограммга деңнежир.

* 10:14 666 талант – 20 ажыг тонна.

* 10:16 600 шекел – алды ажыг килограммга деңнежир.

* 10:17 Үш мина – 1,5 ажыг килограммга деңнежир.

* 12:2 Өске бурунгу сөзүглелде «Египетке артып калган» деп бижээн.

* 12:28 Азы: «Бурганнарың».

* 12:32 Моисейниң хоойлузун ёзугаар израиль чон чеди айның он бештен эгелээш, Чадырлар байырлалын демдеглеп, байырлаар ужурлуг турган (Лев. 23:34 көр).

* 14:10 Азы: «Аныяк-даа, улуг-даа».

* 15:1 Авиям – бо хаанның «Мээң адам – Далай» дээн уткалыг адын Чылдар демдеглелиниң ийиги номунда «Мээң адам – Дээрги-Чаяакчы» дээн уткалыг Авия деп бижип турар (2 Чыл. 13:1 көр).

* 15:10 Азы: «Ооң авазы». Өске бурунгу сөзүглелде «Мааха» эвес, «Ана» деп атты бижээн.

* 16:24 Ийи талант – алдан ажыг килограммга деңнежир.

* 18:32 Ийи са – он беш литр хире ишкир болур.

* 20:21 Өске бурунгу сөзүглелде «Чаалап ап» деп бижээн.

* 21:21 Азы: «Аныяк-даа, улуг-даа кижини».

+ 1:2 Эккл. 4:11
+ 1:3 Иис. 19:18
+ 1:5 2 Хаан. 3:4
+ 1:5 2 Хаан. 15:1
+ 1:6 1 Чыл. 3:2
+ 1:7 2 Хаан. 2:18; 8:16
+ 1:7 1 Хаан. 22:20; 23:6
+ 1:8 2 Хаан. 20:25
+ 1:8 2 Хаан. 8:18
+ 1:8 2 Хаан. 7:2
+ 1:8 2 Хаан. 23:8-39
+ 1:9 2 Хаан. 17:17
+ 1:10 2 Хаан. 12:24
+ 1:13 1 Чыл. 22:9
+ 1:25 1 Хаан. 10:24
+ 1:29 2 Хаан. 4:9
+ 1:31 Неем. 2:3; Дан. 2:4
+ 1:33 Эсф. 6:7-8
+ 1:33 2 Чыл. 32:30
+ 1:34 1 Хаан. 10:1
+ 1:34 2 Хаан. 15:10; 4 Хаан. 9:13
+ 1:38 1 Хаан. 30:14; 2 Хаан. 8:18
+ 1:42 2 Хаан. 15:27
+ 1:42 2 Хаан. 18:27
+ 1:44 1 Хаан. 30:14; 2 Хаан. 8:18
+ 1:46 1 Чыл. 29:23
+ 1:47 Э. д. 47:30
+ 1:50 Хост. 27:2; 3 Хаан. 2:28

+ 1:52 1 Хаан. 14:45; 2 Хаан. 14:11; Лк. 21:18; Аж.-ч. 27:34

+ 2:2 Иис. 23:14
+ 2:3 Ы. х. к. 29:9
+ 2:4 2 Хаан. 7:16; 3 Хаан. 9:5; 2 Чыл. 7:18
+ 2:5 2 Хаан. 18:5,
+ 2:5 2 Хаан. 3:27; 20:10
+ 2:7 2 Хаан. 19:37-38
+ 2:7 2 Хаан. 17:27-29
+ 2:8 2 Хаан. 16:5-13
+ 2:8 2 Хаан. 19:23
+ 2:10 Неем. 3:16; Аж.-ч. 2:29
+ 2:11 2 Хаан. 2:11; 5:4-5; 1 Чыл. 3:4; 29:27
+ 2:12 1 Чыл. 29:23
+ 2:15 1 Чыл. 22:9-10; 28:5-7
+ 2:17 3 Хаан. 1:1-4
+ 2:22 2 Хаан. 16:21-22
+ 2:24 2 Хаан. 7:11-13; 1 Чыл. 22:10
+ 2:25 2 Хаан. 8:18
+ 2:26 1 Хаан. 22:20; 2 Хаан. 15:24
+ 2:26 Иис. 21:18; Иер. 1:1
+ 2:26 1 Хаан. 23:6
+ 2:27 1 Хаан. 2:27-36; 3:12-14
+ 2:28 2 Хаан. 17:25; 18:14-15
+ 2:28 Хост. 27:2; 3 Хаан. 1:50
+ 2:31 Хост. 21:14
+ 2:31 Сан. 35:33
+ 2:32 2 Хаан. 3:27; 20:10
+ 2:35 3 Хаан. 4:4
+ 2:35 1 Чыл. 29:22
+ 2:36 2 Хаан. 16:5-13
+ 2:37 2 Хаан. 15:23
+ 2:39 1 Хаан. 21:10; 27:2
+ 2:43 Эккл. 8:2
+ 2:44 2 Хаан. 16:5-13
+ 2:45 У. ч. 25:5
+ 3:1 3 Хаан. 7:8; 9:16; 2 Чыл. 8:11
+ 3:1 3 Хаан. 7:1
+ 3:1 3 Хаан. 6:38
+ 3:1 3 Хаан. 9:15
+ 3:1 3 Хаан. 2:10
+ 3:3 3 Хаан. 22:43
+ 3:4 1 Чыл. 16:39
+ 3:5 3 Хаан. 9:2
+ 3:7 1 Чыл. 22:5; 29:1
+ 3:8 Э. д. 13:16
+ 3:9 У. ч. 2:3-6; Иак. 1:5

+ 3:12 3 Хаан. 4:29-31; 5:12; 10:23; Эккл. 1:16

+ 3:13 3 Хаан. 10:14-29; 1 Чыл. 29:12

+ 3:14 Ыд. ыр. 90:16

+ 3:15 Э. д. 40:20; Эсф. 1:3; 2:18; Дан. 5:1; Мк. 6:21

+ 3:28 У. ч. 16:10
+ 4:2 1 Чыл. 6:9
+ 4:3 2 Хаан. 8:16; 1 Чыл. 18:15
+ 4:4 3 Хаан. 2:35
+ 4:4 2 Хаан. 8:18; 20:25; 1 Чыл. 18:16
+ 4:5 1 Чыл. 27:33
+ 4:6 2 Хаан. 20:24; 3 Хаан. 5:14; 12:18
+ 4:11 Иис. 11:2
+ 4:12 Иис. 17:11
+ 4:12 Иис. 19:18
+ 4:13 3 Хаан. 22:3
+ 4:13 Сан. 32:41
+ 4:13 Ы. х. к. 3:4
+ 4:19 Ы. х. к. 3:8-10
+ 4:20 Э. д. 22:17
+ 4:21 Э. д. 15:18; 2 Чыл. 9:26; Ыд. ыр. 71:8
+ 4:21 Ыд. ыр. 67:29; 71:10
+ 4:24 1 Чыл. 22:9
+ 4:25 Мих. 4:4; Зах. 3:10
+ 4:26 3 Хаан. 10:26; 2 Чыл. 1:14; 9:25
+ 4:30 3 Хаан. 3:12
+ 4:31 1 Чыл. 2:6; Ыд. ыр. 88:1
+ 4:32 У. ч. 1:1; Эккл. 12:9
+ 4:32 Сол. ыр. 1:1
+ 4:34 3 Хаан. 10:1; 2 Чыл. 9:23
+ 5:1 2 Хаан. 5:11; 1 Чыл. 15:1
+ 5:3 1 Чыл. 22:8; 28:3
+ 5:4 1 Чыл. 22:9
+ 5:5 2 Хаан. 7:13; 1 Чыл. 17:12; 22:10; 28:6
+ 5:12 3 Хаан. 3:12
+ 5:13 3 Хаан. 9:15; 2 Чыл. 8:9
+ 5:14 3 Хаан. 4:6
+ 5:17 1 Чыл. 22:2
+ 5:18 Иис. 13:5
+ 6:4 Иез. 40:16; 41:16,
+ 6:5 Иез. 41:6
+ 6:7 Ы. х. к. 27:5
+ 6:12 2 Хаан. 7:13,
+ 6:13 Хост. 25:8
+ 6:13 Ы. х. к. 31:6
+ 6:16 3 Хаан. 6:33
+ 6:18 3 Хаан. 7:24
+ 6:22 Хост. 30:1,
+ 6:23 Хост. 25:18-20
+ 6:34 Иез. 41:24
+ 6:36 3 Хаан. 7:12; Эзра 6:4
+ 7:1 3 Хаан. 9:10; 2 Чыл. 8:1
+ 7:2 3 Хаан. 10:17-21
+ 7:6 Иез. 41:25
+ 7:7 Ыд. ыр. 121:5
+ 7:8 3 Хаан. 3:1; 2 Чыл. 8:11
+ 7:12 3 Хаан. 6:36
+ 7:13 2 Чыл. 2:13-14
+ 7:14 Хост. 31:3-5; 35:31
+ 7:15 4 Хаан. 25:16-17; Иер. 52:21-23
+ 7:23 4 Хаан. 16:17
+ 7:24 3 Хаан. 6:18
+ 7:40 Хост. 27:3; 38:3
+ 7:46 Иис. 3:16; 13:27
+ 7:47 4 Хаан. 25:16; Иер. 52:20
+ 7:48 Хост. 37:25-29
+ 7:48 Хост. 25:30; 37:10-16
+ 7:49 Хост. 25:31-40
+ 7:50 Хост. 27:3
+ 7:51 2 Хаан. 8:11-12; 1 Чыл. 18:11
+ 8:1 2 Хаан. 5:7-9
+ 8:2 Лев. 23:34
+ 8:6 Хост. 25:22; 26:33-34
+ 8:7 3 Хаан. 6:27; 2 Чыл. 3:10-13; 5:8
+ 8:7 Хост. 25:13-15
+ 8:9 Хост. 16:33-34; Сан. 17:10
+ 8:9 Хост. 25:21; 40:20; Ы. х. к. 10:5
+ 8:10 Хост. 40:34-35; Иса. 6:4; Ажыд. 15:8
+ 8:12 Ыд. ыр. 17:12; 96:2
+ 8:14 2 Хаан. 6:18
+ 8:16 2 Хаан. 7:6-8; 1 Чыл. 17:5-7
+ 8:17 2 Хаан. 7:2; 1 Чыл. 17:1; 22:7
+ 8:19 2 Хаан. 7:12-13
+ 8:20 1 Чыл. 28:5
+ 8:22 Эзра 9:5
+ 8:23 Хост. 15:11
+ 8:25 2 Хаан. 7:16; 3 Хаан. 2:4
+ 8:26 2 Чыл. 1:9; 6:17

+ 8:27 2 Чыл. 2:6; Иса. 66:1; Аж.-ч. 7:48; 17:24

+ 8:29 Ы. х. к. 12:11
+ 8:31 Хост. 22:11
+ 8:33 Лев. 26:17

+ 8:35 Ы. х. к. 11:17; 3 Хаан. 17:1; Агг. 1:10

+ 8:36 1 Хаан. 12:23

+ 8:37 Лев. 26:16; Ы. х. к. 28:22; Ам. 4:9; Агг. 2:17

+ 8:39 1 Чыл. 28:9; Аж.-ч. 1:24

+ 8:41 Ыд. ыр. 101:16

+ 8:46 У. ч. 20:9; Эккл. 7:20; Иак. 3:2; 1 Ин. 1:8-10; Рим. 3:23

+ 8:47 Лев. 26:40; Неем. 9:2; Дан. 9:4-5
+ 8:48 Иер. 29:12-14
+ 8:50 Ыд. ыр. 105:46
+ 8:51 Ы. х. к. 4:20; Иер. 11:4
+ 8:53 Хост. 19:5; Ы. х. к. 14:2
+ 8:54-55 2 Хаан. 6:18
+ 8:56 Иис. 21:45; 23:14
+ 8:58 Ыд. ыр. 118:36
+ 8:60 Ы. х. к. 4:35,
+ 8:64 2 Чыл. 4:1
+ 8:65 Лев. 23:34
+ 9:2 3 Хаан. 3:5
+ 9:3 Ы. х. к. 11:12
+ 9:4 Ыд. ыр. 77:72
+ 9:5 3 Хаан. 2:4
+ 9:7 Ы. х. к. 4:26
+ 9:7 Ы. х. к. 28:37

+ 9:8 Лев. 26:32; Ы. х. к. 29:24; Иер. 22:8; 52:13

+ 9:10 3 Хаан. 6:38; 7:1
+ 9:15 3 Хаан. 5:13
+ 9:15 3 Хаан. 7:1, 51
+ 9:15 2 Хаан. 5:9
+ 9:16 Иис. 16:10
+ 9:16 3 Хаан. 3:1; 7:8
+ 9:17 Иис. 10:10-11
+ 9:19 3 Хаан. 4:26; 10:26; 2 Чыл. 1:14; 9:25
+ 9:22 Лев. 25:9; 3 Хаан. 5:13
+ 9:24 3 Хаан. 3:1; 7:8
+ 9:24 2 Хаан. 5:9
+ 9:26 Ы. х. к. 2:8; 3 Хаан. 22:48
+ 9:27 3 Хаан. 10:11

+ 9:28 Э. д. 10:29; 1 Чыл. 29:4; Иов 22:24; 28:16; Ыд. ыр. 44:10; Иса. 13:12

+ 10:1 Ыд. ыр. 71:10, 15; Иса. 60:6; Иер. 6:20; Иез. 27:22; 38:13; Иоил 3:8

+ 10:1 3 Хаан. 4:34
+ 10:2 Мф. 12:42; Лк. 11:31
+ 10:9 2 Чыл. 2:11
+ 10:9 2 Хаан. 8:15
+ 10:11 3 Хаан. 9:27-28
+ 10:17 3 Хаан. 14:26
+ 10:17 3 Хаан. 7:2
+ 10:21 3 Хаан. 7:2
+ 10:22 Иса. 23:1; Иона 1:3
+ 10:23 3 Хаан. 3:12-13; 2 Чыл. 1:12
+ 10:24 3 Хаан. 4:34; 10:1; 2 Чыл. 9:1
+ 10:26 3 Хаан. 4:26; 2 Чыл. 1:14-17
+ 10:26 3 Хаан. 9:19
+ 10:28 Ы. х. к. 17:16; 2 Чыл. 1:14-16
+ 11:2 Хост. 34:16; Ы. х. к. 7:3-4
+ 11:4 3 Хаан. 15:4; Неем. 13:26
+ 11:5 Башт. 2:13
+ 11:7 Сан. 21:29
+ 11:7 4 Хаан. 23:13
+ 11:9 3 Хаан. 3:5; 9:2
+ 11:10 3 Хаан. 9:6
+ 11:11 3 Хаан. 11:31
+ 11:13 Ы. х. к. 12:5,
+ 11:15 2 Хаан. 8:13; 1 Чыл. 18:13
+ 11:18 Сан. 10:12
+ 11:23 2 Хаан. 10:16
+ 11:24 2 Хаан. 8:3; 10:18
+ 11:27 2 Хаан. 5:9; 3 Хаан. 9:24

+ 11:29 3 Хаан. 12:15; 14:2; 15:29; 2 Чыл. 9:29

+ 11:30 1 Хаан. 15:27
+ 11:31 3 Хаан. 11:11
+ 11:33 Сан. 21:29; Башт. 2:13; 4 Хаан. 23:13
+ 11:36 2 Хаан. 21:17; 4 Хаан. 8:20
+ 11:38 2 Хаан. 7:16
+ 11:40 3 Хаан. 14:25; 2 Чыл. 12:2
+ 12:1 Башт. 9:6
+ 12:2 3 Хаан. 11:26, 40
+ 12:4 3 Хаан. 4:7, 22; 9:15
+ 12:13 У. ч. 15:1
+ 12:15 3 Хаан. 11:31
+ 12:16 2 Хаан. 20:1
+ 12:18 3 Хаан. 4:6; 5:14
+ 12:20 Ос. 8:4
+ 12:22 2 Чыл. 12:5,
+ 12:25 Башт. 9:45
+ 12:25 Башт. 8:17
+ 12:27 Ы. х. к. 12:5-6

+ 12:28 4 Хаан. 10:29; 17:16; 2 Чыл. 11:15; 13:8; Ос. 8:5-6; 10:5; 13:2

+ 12:28 Хост. 32:4
+ 13:1 4 Хаан. 23:17
+ 13:2 4 Хаан. 23:15-16; Ам. 3:14
+ 13:6 Мк. 3:5; Иак. 5:16
+ 13:8 Сан. 22:18
+ 13:24 3 Хаан. 20:36
+ 13:34 3 Хаан. 14:10
+ 14:2 Иис. 18:1
+ 14:2 3 Хаан. 11:29-31
+ 14:3 1 Хаан. 9:7-8
+ 14:7 3 Хаан. 16:2
+ 14:8 3 Хаан. 11:31
+ 14:9 3 Хаан. 12:28
+ 14:9 Иез. 23:35
+ 14:10 Ы. х. к. 32:36
+ 14:10 3 Хаан. 15:29; 21:21; 4 Хаан. 9:8
+ 14:11 3 Хаан. 16:4; 21:24
+ 14:13 2 Чыл. 19:3
+ 14:14 3 Хаан. 15:27-30
+ 14:15 Ы. х. к. 29:28
+ 14:19 2 Чыл. 13:2-20
+ 14:24 Ы. х. к. 23:17
+ 14:25 3 Хаан. 11:40
+ 14:26 3 Хаан. 10:17
+ 15:3 3 Хаан. 11:4
+ 15:4 2 Хаан. 21:17; 3 Хаан. 11:36
+ 15:5 2 Хаан. 11:3-17
+ 15:12 Ы. х. к. 23:17; 3 Хаан. 14:24
+ 15:13 4 Хаан. 23:4,
+ 15:15 3 Хаан. 7:51
+ 15:18 3 Хаан. 14:26
+ 15:18 4 Хаан. 12:18
+ 15:21 Сол. ыр. 6:4
+ 15:24 3 Хаан. 22:2
+ 15:25 3 Хаан. 14:20
+ 15:27 Иис. 19:44; 21:23-24
+ 15:29 3 Хаан. 14:10-11, 14; 21:21
+ 16:1 2 Чыл. 19:2; 20:34
+ 16:2 3 Хаан. 14:7
+ 16:3 3 Хаан. 15:29; 16:12
+ 16:4 3 Хаан. 14:11; 21:24
+ 16:9 4 Хаан. 9:31
+ 16:12 3 Хаан. 16:3
+ 16:15 Иис. 19:44; 21:23; 3 Хаан. 15:27
+ 16:25 Мих. 6:16
+ 16:30 3 Хаан. 21:25
+ 16:31 Ажыд. 2:20
+ 16:31 Хост. 34:16; Ос. 2:13
+ 16:32 4 Хаан. 10:21
+ 16:34 Иис. 6:26
+ 17:1 Агг. 1:11
+ 17:9 Авд. 1:20; Лк. 4:26
+ 17:21 4 Хаан. 4:34-35; Аж.-ч. 20:10
+ 18:4 4 Хаан. 9:7

+ 18:12 4 Хаан. 2:16; Иез. 3:12; 8:3; Аж.-ч. 8:39

+ 18:20 Иис. 19:26
+ 18:21 4 Хаан. 17:41
+ 18:21 Иис. 24:15
+ 18:22 3 Хаан. 19:10, 14, 18
+ 18:29 4 Хаан. 4:31
+ 18:31 Э. д. 32:28; 35:10; 4 Хаан. 17:34
+ 18:36 1 Хаан. 17:46

+ 18:38 Лев. 9:24; Башт. 6:21; 1 Чыл. 21:26; 2 Чыл. 7:1

+ 18:39 Ыд. ыр. 99:3
+ 18:40 Башт. 4:7
+ 18:40 4 Хаан. 10:25
+ 18:45 Иак. 5:18
+ 18:46 4 Хаан. 3:15; Иез. 1:3; 3:14
+ 18:46 Иис. 19:18
+ 19:3 Э. д. 21:31
+ 19:4 Иов 6:9; Иона 4:3,
+ 19:8 Хост. 24:18; 34:28; Ы. х. к. 9:9
+ 19:8 Хост. 3:1
+ 19:10 3 Хаан. 18:4
+ 19:10 Рим. 11:3
+ 19:11 Хост. 24:12; 34:2

+ 19:11 Иса. 29:6; Иер. 23:19; 30:23; Иез. 1:4

+ 19:12 Хост. 3:2
+ 19:12 Иов 4:16
+ 19:14 3 Хаан. 18:22
+ 19:15 4 Хаан. 8:13-15
+ 19:16 4 Хаан. 9:1-6
+ 19:16 4 Хаан. 2:9-15
+ 19:17 4 Хаан. 2:24; Ос. 6:5
+ 19:18 Рим. 11:4
+ 19:20 Лк. 9:61-62
+ 19:21 2 Хаан. 24:22
+ 20:1 3 Хаан. 15:18; 4 Хаан. 6:24; 8:7
+ 20:1 3 Хаан. 16:24
+ 20:7 4 Хаан. 5:7
+ 20:22 2 Хаан. 11:1; 2 Чыл. 36:10
+ 20:26 1 Хаан. 29:1
+ 20:34 3 Хаан. 15:20
+ 20:36 3 Хаан. 13:24
+ 20:39 4 Хаан. 10:24
+ 20:40 Иов 9:20; 15:6; Лк. 9:22
+ 21:2 1 Хаан. 8:14
+ 21:3 Сан. 36:7; Иез. 46:18
+ 21:4 3 Хаан. 20:43
+ 21:8 2 Хаан. 11:14
+ 21:10 Хост. 22:28; Лев. 24:16
+ 21:17 3 Хаан. 17:1
+ 21:19 3 Хаан. 22:38; 4 Хаан. 9:24-26
+ 21:21 4 Хаан. 9:8; 10:7
+ 21:22 3 Хаан. 15:29; 16:11
+ 21:23 4 Хаан. 9:10,
+ 21:24 3 Хаан. 14:10; 16:4
+ 21:25 3 Хаан. 16:31; Ажыд. 2:20
+ 21:26 Э. д. 15:16; 4 Хаан. 21:11
+ 21:29 4 Хаан. 9:25; 10:1-7
+ 22:2 3 Хаан. 15:24
+ 22:3 Ы. х. к. 4:43; Иис. 21:38-39
+ 22:4 4 Хаан. 3:7
+ 22:6 3 Хаан. 18:19
+ 22:7 4 Хаан. 3:11

+ 22:11 Ы. х. к. 33:17; Мих. 4:13; Зах. 1:18-19

+ 22:14 Сан. 22:18; 24:13
+ 22:17 Сан. 27:17; Иез. 34:5
+ 22:19 Иса. 6:1; Дан. 7:9; Ажыд. 4:2
+ 22:23 Иер. 20:7; Иез. 14:9
+ 22:25 3 Хаан. 20:30
+ 22:27 2 Чыл. 16:10
+ 22:28 Сан. 16:29
+ 22:28 Мих. 1:2
+ 22:30 4 Хаан. 5:22
+ 22:34 2 Чыл. 35:23
+ 22:38 3 Хаан. 21:19
+ 22:39 Ам. 3:15
+ 22:41 3 Хаан. 15:24
+ 22:43 3 Хаан. 3:3; 15:14
+ 22:44 2 Чыл. 18:1
+ 22:46 Ы. х. к. 23:17; 3 Хаан. 15:12
+ 22:47 2 Хаан. 8:14; 4 Хаан. 8:20

+ 22:48 3 Хаан. 9:28; 1 Чыл. 29:4; Иов 22:24; 28:16; Ыд. ыр. 44:8; Иса. 13:12

+ 22:48 Ы. х. к. 2:8

+ https://ibt.org.ru/ebook?id=TVN

Тайылбырлыг Словарь

Тайылбырлыг Словарь

1. А

2. Б

3. В

4. Г

5. Д

6. И

7. К

8. Л

9. М

10. Н

11. О

12. Ө

13. П

14. Р

15. С

16. Т

17. У

18. Ү

19. Ф

20. Х

21. Ч

22. Ш

23. Ы

24. Э

Авраам – еврей чоннуң үндезилекчи өгбези, Бурганга бүзүрээриниң үлегер-чижээ. Дээрги-Чаяакчы ооң адын солуваанда, Аврам деп аттыг турган. Дээрги-Чаяакчы ооң-биле тускай чагыг-керээ чарган (Э. д. 12–25 эгелер).

Авырал (орус. благодать) – Бурганның өршээли, ээ көрүүшкүнү, энерели, бүзүрээн кижиге чорудуп бээр күжү.

Ажыдыышкын (грек. апокалипсис, орус. откровение) – Бурганның кандыг-бир кижиге Бодунуң күзел-соруун илередип көргүзери. Бурган ажыдыышкынын янзы-бүрү аргалар-биле кылып турган – чамдыкта кижиге дорту-биле чугаалап, чамдыкта Бодунуң төлээзин чорудуп, а чамдыкта дүш азы онза көстүүшкүн таварыштыр ону көргүзүп турган.

Акталаткан кижи (орус. евнух) – эрте-бурунгу Чоокку Чөөн чүкке оолдарны чамдыкта чазап (азы акталап) каар турган. Шак ынчаар акталаткан эр кижилер хааннарга бо-ла бараан болур, чүге дээрге оларны хаанның кадайларынга хамаарыштыр айыыл чок деп санаар турган.

Аллилуйя – Ыдыктыг ырларда Бурганны алдаржыткан кыйгы. Дорт очулдурарга, «Дээрги-Чаяакчыны мактаңар!» дээн.

Аминь – еврей дылдан дорт очулдурарга, «ылап шын» дээн, колдуунда-ла «ындыг», «ындыг-ла болзунам» дээн уткалыг сөс.

Амыр-дыш хүнү (евр. шаббат) – еврейлерде неделяның чедиги хүнү болур, бүрүнү-биле Бурганга тураскааттынган хүн (Хост. 20:8-11; Ы. х. к. 5:12-15). Ол хүнде иудейлер синагогаже баар ужурлуг. Хүннүң-не кылыр ажылды ол хүн кылыры хоруглуг.

Аптара, ыдыктыг аптара (орус. ковчег завета) – Дээрги-Чаяакчының айтыышкынын ёзугаар израильчилер тускай аптараны кылып каан. Моисей ынаар Он айтыышкын бижээн калбак даштарны суп каан, ынчангаш аптараны «Чагыг-керээниң аптаразы» деп база адап турган. Аптараның халывының кырында ийи херувим дүрзүзүн тургускан. Ол аптараны Ужуражылга майгынының (а ооң соонда Бурганның өргээзиниң) Эң ыдыктыг өрээлинге шыгжаар турган.

Арыг, арыг эвес – ыдыктыг хоойлу ёзугаар (Левит номундан көр) кижиниң мага-бодунуң чамдык байдалдары арыг эвес деп санаттынар (чижээлээрге, кеш аарыы-биле аарыыры, херээжен кижиниң ай демдээн көөрү). Ол ышкаш чамдык дириг амытаннар арыг эвес кылдыр санаттынып турган – оларны чиири база оларның сектеринге дээри хоруглуг. Арыг эвес дириг амытанга, кижиге азы черге дегген кижи арыг эвес апаар турган. Арыг эвес кижиниң Дээрги-Чаяакчыга мөгейген ёзулалдарга киржири хоруглуг.

Асия – Бичии Азияның (амгы Турция күрүнениң кезии) барыын талазында чыдар Римге чагырткан девискээр, Азия дип-биле салчап болбас.

Ашера – Ханаан чүдүлгеде кыс бурган. Хананейлер аңаа мактал-хүндү кылдыр ыдыктыг деп санаары ыяш адагаштар азы ыяштар тургузуп турган.

Бараалгакчы, Бурганның бараалгакчызы (орус. священник) – ыдыктыг бараан болуушкун кылыр, өскээр чугаалаарга, Бурганның ыдыктыг өргээ-майгынынга өргүл кылыр база өске-даа чүдүлге ёзулалдары күүседир хүлээлгелиг кижи. Ооң кол сорулгазы – Бурган биле кижилер аразынга эптештирикчи болуру. Дээрги-Чаяакчы Левийниң аймаан Аңаа бараан болур аймак кылдыр шилип, аңгылаан соонда, Бурганның бараалгакчылары деп атты эдилээр эргени Моисейниң акызы Аароннуң эр хиндиктиг үре-салгалынга берген. Бурганның бараалгакчыларының аразында бирги черде турар, онзагай хүлээлгелерлиг база чон мурнунга улуг хүндүткелдиг бараалгакчыны дээди бараалгакчы деп адап турган. Сөөлзүредир ол дээди иудей Чөвүлелдиң база даргазы апарган. Ол тускай хептиг болур болгаш бодун онзагай арыг, үлегерлиг ап чоруур ужурлуг. Чүгле дээди бараалгакчы Ужуражылга майгынында база Бурганның өргээзинде Эң ыдыктыг өрээлче, чылда чүгле чаңгыс катап, өндүр улуг арыглаашкын хүнүнде кирер эргелиг турган (Лев. 16 эгени көр).

Баштыңнар (орус. старейшины) – Израиль чоннуң төрел бөлүктериниң эрге-чагырга туткан төлээлери. Бурганның бараалгакчылары-биле кады иудейлерниң шажынчы амыдыралын башкарып турганнар, оларның чамдыызы дээди иудей Чөвүлелдиң кежигүннери болур. Баштыңчылар деп адаар улус-биле салчап болбас.

Белдир-ыяш (орус. крест) – херектеннерни хилинчектеп, дорамчылап, бужартадыр дээш, азып шаажылаар адагаш. Рим империязынга эң аар кемниг херек үүлгеткен херектеннерни ийи шавышкак ыяшка хере шаап шаажылаары бүгү шаажылалдарның эң-не каржы болгаш хилинчектиг хевири деп санаттынар. Хөй таварылгаларда шаажылаттырганнарны белдир-ыяшка хол-будундан кадаг-биле чыпшыр кадаар турган. Иисусту белдир-ыяшка хере шаап шаажылаан соонда, ол шаажылал чепсээ Ону дамчып кээр камгалалдың ыдыктыг демдээ болу берген.

Болбаазыраңгай (орус. совершенный) – бүрүн дески, четпес чүүл, тала чок, бүрүнү-биле эки, эң дээди байдалга база эчизинге четкен боору.

Бурган (евр. Элохим, грек. Теос, орус. Бог) – бүгү-ле бар чүвениң Дээрги-Чаяакчызы, бистиң база Чаяакчывыс, амыдыралывыстың үндезин-дөзү.

Буянныг Медээ (грек. Эвангелион) – Иисус Христостуң суртаалдааны Бурганның Чагыргазының дугайында өөрүшкүлүг медээ. Буянныг Медээни христианнар сөөлзүредир Камгалакчы Иисустуң бо делегейге өлүмү болгаш катап дирилгениниң дугайында чугаа деп билип эгелээн. Ынчангаш Христостуң амыдыралы болгаш ажыл-херээниң дугайында тоожаан дөрт номну база Буянныг Медээлер деп адаан.

Ваал – Ханаанның чурттакчыларының мөгейип турган янзы-бүрү бурганнарының ат-дужаалы. Дорт очулдурарга, «ээ» дээн.

Веелзевул – Эрги Чагыг-керээ үезинде Израильди долгандыр чурттаан чоннарның мөгейип турган бурганнарының бирээзи (4 Хаан. 1:3 көр). Иисус Христостуң үезинде еврейлер буктарның чагырыкчызы эрликти ынчаар адап эгелээн.

Галилея хөлү – Израильдиң соңгу чүгүнде чыдар бо хөл Галилея, Геннисарет, а сөөлзүредир рим чагырыкчы Тиверийге тураскааткан Тивериада хөлү деп үш аңгы аттыг. Грек сөзүглелде ол улуг эвес хөлдү колдуунда-ла далай дээр турган. Оон Иордан хем үндүр агып чыдар. Ол хөлдүң чоок-кавызынга хөй чурттакчылыг черлер турган, оларның чурттакчы чону колдуунда балык тудуп амыдырап чораан.

Давид – Христостуң төрүттүнеринге чедир бир муң хире чыл мурнунда израиль чоннуң ийиги хааны. Бурганны алгап-мактаан дыка хөй Ыдыктыг ырларның бижикчизи. Бурган Давидке ооң салгакчылары израиль чонну кезээ мөңгеде хааннаарын аазаан, ынчаарга иудейлер боттарының манап турганы камгалакчы хаан Давидтиң ук-ызыгуурундан төрүттүнер ужурлуг деп санап, ону Давидтиң Оглу деп адаар турган.

Дайынчы терге (орус. колесница) – эрте-бурунгу Чоокку Чөөн чүкке эң күчүлүг дайынчы чепсек-херекселдиң бирээзи кылдыр санадып турган.

Дүрзү-бурган (орус. идол) – еврей чон-биле кожа чурттап чораан чоннар шуткуп-сиилбээн, чуруп каан дүрзүлер кылып алгаш, оларын «бурганнар» деп адап, мөгейип турганнар. Дээрги-Чаяакчыга шынчы эвес иудейлер база чамдыкта ынчалдыр кылып турган.

Дээди иудей Чөвүлел (грек. синедрион) – Иисус Христостуң үезинде иудей чонну башкарып турган дээди даргалар. Дээди Чөвүлелдиң кежигүннеринге Бурганның дээди бараалгакчылары, чоннуң баштыңнары база ном-хоойлу тайылбырлакчылары хамааржып болур турган.

Дээрги-Чаяакчы (евр. Яхве, грек. Кириос, орус. Господь) – Эрги Чагыг-керээде ол ат-дужаал Яхве (Иегова) деп аттың очулгазы, Бурганның ыдыктыг ады болур. Бурган Моисейни израиль чонну Египеттен үндүре берзин дээш чорудуп тура, Бодун ол ат-биле адаан. Шак ол ыдыктыг атты душ бооп бужартадырындан сезингеш, иудейлер Христостуң төрүттүнеринге чедир үеде-ле Ыдыктыг Бижилгелерни номчуп тургаш, ол атты ыыткыр чугаалавайн, ооң орнунга «адонай» азы «дээрги» деп турганнар.

Дээрниң төлээзи, Бурганның төлээзи (грек. ангелос) – дорт очулдурарга, «айбычы» дээн уткалыг сөс. Бурганга бараан болуп турар, дээр уктуг, угаан-сарыылдыг, онзагай амытаннар. Бурган оларны дамчыштыр бүгү чүвени башкарып, кижилерге база чоннарга дузалажып турар.

Иордан хем – Израильдиң кол хеми. Ол соңгу чүкте Галилея хөлүнден агып үнгеш, мурнуу чүкте Өлүг далайже агып кирген. Иордан он ийи израиль аймактың эрте-бурунгу черлерин ийи чарып турар – ооң барыын талазынга тос аймак, чөөн талазынга ийи аймак ээлээн черлерлиг турган, а Манассияның аймаа – хемниң ол-бо чарыынга чер ээлеп чурттап турган.

Кижи амытан Оглу (орус. Сын Человеческий) – Иисустуң Бодунга хамаарыштыр ажыглап келген бо ады Ону ёзулуг кижи кылдыр көргүспүшаан, Бурганның медээчилериниң чугаалап келгени Камгалакчы база ол-дур дээрзин онзалап демдеглеп турар. Эрги Чагыг-керээде Даниил медээчи «кижи амытан оглу ышкаш бир-ле Кижи» бүгү өртемчейниң чагырыкчызы болурун чугаалаан.

Кул-кадай (орус. наложница) – Эрте-бурунгу Чоокку Чөөн чүкке эр кижи элээн каш херээженни бодунга кадай кылдыр ап, а ол ышкаш бодунуң кул херээженнерин кадай кылдыр ап болур турган. Ынчалза-даа кул-кадайлары ээзиниң хостуг төрүттүнген кадайлары ышкаш эргелерлиг болбас ужурлуг. Бир эвес ээниң хостуг кадайының ажы-төлү чок болза, ол ашаанга бодунуң чалчазын кул-кадай кылдыр берип болур турган. Ындыг таварылгада чалчадан төрүттүнген ажы-төл ээ херээженниң ажы-төлү ышкаш бооп, хоойлу-дүрүм ёзугаар салгакчылар болур.

Кыртыжап демдектээри (орус. обрезание) – эр хиндиктиг улустуң Бурганга тураскааттынганын херечилээр иудей ёзулал. Төрүттүнгенинден бээр сески хүнүнде оолдарның дотааның кыдыкы кежин демдектеп, кыртыжай кезер. Бо ёзулал Авраам биле Бурганның аразында керээниң демдээ бооп, ол үеден бээр Авраамның үре-салгалының аразында нептерээн.

Левиттер – Левийниң үре-салгалы. Левий болза Иаковтуң он ийи оглунуң бирээзи база израиль чоннуң өндүр улуг өгбелериниң бирээзи болур. Левиттер үш төрел бөлүкке: Гирсоннуң, Кохаттың болгаш Мерариниң салгакчыларынга чарлыр. Бурган левит Аароннуң үре-салгалын Бодунуң бараалгакчылары кылдыр, а өске левиттерни ыдыктыг өргээ-майгынга ажылдап, бараалгакчыларга дузалаар кылдыр шилип алган.

Медээчи, Бурганның медээчизи (орус. пророк) – Бурганның күзел-соруун чонга медеглээр ужурлуг, Ооң тускай кыйгырткан кижизи. Бурган Бодунуң сөзүн медээчилерни дамчыштыр улуска чугаалап турган. Чамдык медээчилерниң сөстери номнар кылдыр бижиттинген болгаш Эрги Чагыг-керээниң элээн улуг кезиин тургузуп турар.

Моав – Израильдиң мурнуу-чөөн чүгүнге чурттап чораан, дүрзү-бурганнарга мөгеер моав чон Лот биле ооң улуг уруунуң хан холужуушкуннуг харылзаазындан тывылган (Э. д. 19:30-38). Израиль чоннуң Ханаанче чоокшулап келгениниң эгезинде-ле, моавтар биле израильчилерниң аразынга өжээннешкек чорук тургустунган. Ол өжээннежиишкин ужун израиль чонга моавтарны бодунуң ниитилелинче хүлээп аарын хоруп каан (Ы. х. к. 23:3). Руфь дугайында номда ол дүрүмнү чымчатканы илдең тускай таварылга бар.

Моисей – израиль чоннуң Египетке төрүттүнген өндүр улуг медээчизи, баштыңчызы болгаш хоойлу-дүрүм тургузукчузу. Моисей Бурганның айтыышкыны-биле еврей чонну Египетке туттуруушкундан үндүрген. Иудей чаңчыл ёзугаар «Беш ном» азы «Моисейниң хоойлузу» ооң бижээн номнары болур.

Мөргүл, мөргүүрү (орус. молитва) – ол дээрге кижиниң Бурган-биле чугаазы азы харылзажылгазы-дыр. Мөргүп тура, кижи Бурганны алдаржыдар, Аңаа өөрүп четтирер, бодунуң бачыттарын миннир, Оон дуза дилээр болгаш оон-даа өске.

Негев – Палестинаның мурнуу чүгүнде (Иуданың аймааның черинде) ээн кургаг ховунуң ады.

Ном-хоойлу тайылбырлакчызы (орус. книжник, законник) – бодун Бурганның хоойлузун (Ыдыктыг Бижилгелерни) шинчилээринге, тайылбырлаарынга база чара бижииринге бараан болдурган эртемден еврейлерни ынча дээр турган. Ном-хоойлу тайылбырлакчызы Эзра Вавилонга туттуруушкундан ээп келген соонда, иудейлерге Дээрги-Чаяакчыга шын мөгейигже эглиринге дузалаан кижилерниң бирээзи турган. Ном-хоойлу тайылбырлакчыларының элээн хөйү дээди иудей Чөвүлелдиң кежигүннери болуп, чоннуң эң чугула херектерин шиитпирлеп турган.

Он-хоорай (грек. Декаполис, орус. Десятиградие) – Иисус Христостуң үезинде Галилея хөлүнүң чөөн талазында турар эң чугула он хоорайның эвилели база ол кезек девискээрниң ады. Он-хоорайның чурттакчыларының хөй кезии дүрзү-бурганнарга чүдүүр улус турган.

Өргүл – еврейлер Бурганга колдуунда-ла мал-маганны, куштарны азы үнүш-дүжүттү эккеп өргүп турган. Өргүлдүң кол хевирлери Левит деп номда тодараттынып бижиттинген:

– бүрүн өрттедир өргүл – ооң кандыг-даа кезиин чип болбас турган, а өске өргүлдерни кезии-биле азы бүрүнү-биле эккеп салган кижи азы Бурганның бараалгакчызы чиир турган;

– далган-тараа өргүлү – ону янзы-бүрү быжырган хевирлерлиг кылдыр база оливка үзү-биле холаан кылдыр эккеп болур турган;

– эп-найырал өргүлү – ону Бурганның ачы-буяны дээш, Аңаа өөрүп четтириишкин илередири-биле эккеп турган;

– бачыт дээш өргүл – чоннуң аңгы-аңгы бөлүктеринден улуска боттарының бачыттары дээш өргүлдү бай-шыдалын барымдаалап, дөмей эвес хемчээлдиг кылдыр эккээрин чөпшээрээн турган;

– кем-буруу дээш өргүл – ооң-биле Бурганга азы өске-бир кижиге бодунуң кем-буруузу-биле чедирген когаралының орнун тургузары чугула турган.

Өргүлдүң өске хевирлери база турган, чижээлээрге, хүннээшкин өргүлү, сактыышкын өргүлү болгаш о.ө.

Өргүл салыр бедигээш (орус. жертвенник) – даштан кылган онзагай тудуг аймаа, аңаа еврейлер Бурганга өргүлдү (колдуунда-ла мал-маганны, куштарны азы үнүш-дүжүттү) өрттедип турган. Соломон хаанның үезинден эгелээш, Бурганга өргүл салыр дың чаңгыс чер Ооң Иерусалимде өргээзинге турган.

Өргээ, Бурганның өргээзи (орус. храм) – Бурганга бараан болуушкуннуң ыдыктыг оран-савазы. Соломон хаан Бурганның өргээзин Иерусалимге тудуп тургускан соонда, ол оран-сава Ужуражылга майгынының орнун ээлей бергеш, Израильде Бурганга бараан болуп, мөгеер болгаш өргүл кылыр чаңгыс-ла төп чер апарган. Аңаа Бурганның бараалгакчылары чүдүлге ёзулалдарын күүседип база Бурганга өргүлдү кылып турган. Соломоннуң туттуруп кааны Бурганның өргээзин бистиң эрага чедир 586 чылда вавилон аг-шериг үрегдеп каан. Бурганның ийиги өргээзин бистиң эрага чедир VI чүс чылдың төнчүзүнде туттуруушкундан хосталгаш, ээп чанып келген еврейлер туткан, оларны Давид хаанның Зоровавел дээр салгакчызы удуртуп, Аггей болгаш Захария медээчилер деткип турган. А хөй чылдар эрткенде, Ирод хаан Бурганның өргээзиниң девискээрин эде тургузуп база алгыдып каан. Ол өргээни бистиң эраның 70 чылында рим аг-шериг шуут үреп-бузуп каан.

Өске чоннар улузу (орус. язычники) – иудейлерниң билиишкини-биле Бурганның шилип алган чонунга хамаарышпас, олардан аңгы шажын-чүдүлгелиг улусту ынча дээр. Иудейлер оларны арыг эвес кылдыр санап, аралажып харылзашпазын кызып турган.

Понтий Пилат – Иудеяның Римден томуйлаан тус чер чагырыкчызы, ону б.э. 26 чылында император Тиверий олурткан. Ол Иудеяда рим аг-шеригни башкарып, Бурганның дээди бараалгакчыларын томуйлап база чугула шииткел айтырыгларын шиитпирлеп турган. Еврей төөгүчүлерниң херечилеп турары-биле, Пилат каржы-дошкун, туразы улуг кижи чораан, ол еврейлер болгаш самарийжилерге хөй хораны чедирген.

Прозелит – дүрзү-бурганнарга чүдүп чорааш, ооң соонда иудей чүдүлгени бүрүнү-биле хүлээп алгаш, кыртыжап демдектеттирип алган кижи.

Рефа улус – Ханаанга израильчилер кээр бетинде чурттап чораан кайгамчык улуг-шыырак мага-боттуг аймак-чон.

Саддукейлер – Иисус Христостуң үезинде иудейлерниң фарисейлерге удурланышкак шажынчы болгаш политиктиг бөлүү. Олар өлгеннерниң катап дирлиринге бүзүревес база Ыдыктыг Бижилге кылдыр чүгле Моисейниң Беш номун хүлээп көөр. Дыка хөй саддукейлер Бурганның бараалгакчылары турган болгаш, оларның ызыгууртан, бай-шыырак кижилер аразынга салдары улуг турган.

Самария чурттуглар азы самарийжилер – Палестинаның ортаа кезиинде, Иудеяның соңгу талазында, а Галилеяның мурнуу талазында чыдар черниң чурттакчылары. Самария чурттуглар чоорту дүрзү-бурганнарга чүдүүрүнден ойталап, Бурганга бүзүрей бергеш, Моисейниң хоойлузун сагып келгеннер (4 Хаан. 17 эгени көр). Самарияда чурттаан, еврей ук-ызыгуурлуг-даа болза, өске сөөк-язылар-биле холужа берген чон-биле иудейлер көрүшпес, өжээннежир чораан.

Синагога – иудейлерниң Бурганга мөгеери-биле база ыдыктыг хоойлуну өөренири-биле чыглыр чери.

Синай даг – Египеттен чөөн чүкте Синай чартык ортулукта турар даг. Ол дагга Дээрги-Чаяакчы Моисейге көстүп келгеш, израиль чонга Бодунуң хоойлузун берген. Ол дагны Хорив деп база адаар турган.

Сион – Иерусалим хоорайда Бурганның өргээзи турган дагның ады. Бурган шак ол черни иудейлер Аңаа мөгейзин дээш шилип алган. Иерусалим хоорайны Библияда чамдыкта «Сион-кыс» деп ойзу адап турар.

Соломон – Давид хаанның салгакчызы, бистиң эрага чедир Х чүс чыл үезинде хааннап чораан. Ол болза Бурганның аңаа хайырлааны өндүр улуг мерген угаан биле байлакшылы дээш, Чоокку Чөөн чүкке алдаржаан кижи турган.

Сугга суктурары (грек. баптисмос, орус. крещение) – бо ёзулалды эртип турар кижини сугже хензиг өйде шымындыр сугар. Сугга суктуруп, ыдыктаар ёзулалды эрткен кижиниң үндезини-биле чаартынып, чаа амыдыралче катап төрүттүнериниң база бачыттан ойталааш, Бурганче эглип кээриниң символ-демдээ. Сөөлзүредир Иисус Христостуң өлүмүнге база катап дирилгенинге бүзүрелдиң символу апарган.

Сүлде, Ыдыктыг Сүлде (орус. Дух Святой) – Бурганның Сүлдези; Иисустуң дилээнин ёзугаар Бурган Ададан бадып кээп турар, алыс шынны көргүзер Сүлде; Аргалакчы болгаш Болчукчувус.

Тамы (орус. ад, преисподняя) – бурунгу иудей чүдүлге ёзугаар бүгү өлген кижилерниң турар чери; өлүглер ораны; алдыы оран. Иисус Христостуң үезинде иудейлер тамыны чүгле бачыттыг кижилерниң кеземче эртер чери кылдыр санаар турган.

Угаадыглыг чугаа (орус. притча) – долгандыр турар амыдыралга ийикпе, азы төөгүге үндезилей алдынган, мөзү-шынар азы угаан-сарыыл талазы-биле кандыг-бир өөредиг, угаадыг сиңген чугааны азы үлегер домакты ынча дээр. Угаадыглыг чугаалар кандыг-бир чүүлдү болганчок-ла ойзу чугаалап турар.

Ужуражылга майгыны, ыдыктыг майгын (орус. скиния) – израиль чон Египеттен үнүп келген соонда, Дээрги-Чаяакчы Моисейге онзагай майгынны тигерин дужааган. Ол майгынга Бурган Моисей-биле база Бодунуң бараалгакчылары – бүгү израиль чонну Ооң-биле эптештирер төлээлекчилер-биле ужуражып турган. Майгын боду Ыдыктыг болгаш Эң ыдыктыг деп ийи өрээлдиг болур. Ыдыктыг өрээлде Бурганга хүннүң-не мөгееринге ажыглаар херекселдер турар. Ынаар чүгле бараалгакчылар кирип болур эргелиг. Эң ыдыктыг өрээлде ыдыктыг аптара турар. Ынаар чүгле Бурганның дээди бараалгакчызы чылда чаңгыс катап, бүгү чонну бачыттан арыглаар ёзулалды кылыр дээш, кирип болур. Майгынны долгандыр херим турган, ооң иштинче левиттер база кирип болур. Соломон хаанның үезинде Иерусалимде даштан туткан турум өргээ Ужуражылга майгынын солаан.

Үе – Библияның үелеринде хүндүскү үени он ийи шакка чарып турган. Ол шактарны хүн үнгенинден эгелеп санаар (амгы үе санаашкынын ёзугаар эртенгиниң алды хире шактан). Ынчангаш эртенгиниң 9 шак дээрге хүн үнгенден бээр үшкү шак, 12 шак – алдыгы шак, а дүштекиниң 15 шак – тоску шак болур. Ындыг-даа болза, иудейлер хонуктуң эгезин хүн ашканындан (азы хүн үнериниң бетинде кежээден) эгелеп санап турган. А римчилер хонук дүн ортузунда эгелээр деп санап турган.

Фарисейлер – Иудеяга Иисус Христостуң үезинде турган чугула салдарлыг шажынчы бөлүктүң кежигүннери. Фарисейлер боттарын ыдыктыг хоойлуну база иудей ёзу-чаңчылдарны шыңгыы сагып чоруур бис деп чарлап чорааннар. Оларның хөй кезии бай-шыдалдыг улус турган.

Хаарган далганнар байырлалы (орус. праздник опресноков) – Хосталыышкын байырлалының соонда дораан эгелээр, чеди хонук дургузунда уламчылаар байырлал. Далганын хөөдүп четтикпээн еврей чоннуң дүвү-далаш-биле Египеттен дескениниң сактыышкыны кылдыр (Хост. 12 эгени көр) ол чеди хонук дургузунда ажыткы-биле хөөтпейн хаарган далганнар чиир турган.

Ханаан – Чер ортузу далайның чөөн эрииниң чоогунда чер. Ооң девискээринче амгы үедеги Израиль болгаш чамдык кожа күрүнелер кирип турган. Ханаанның чурттакчыларын хананейлер дээр. Эге дөс деп ном ёзугаар, хананейлер Нойнуң уйнуу Хаамдан укталган.

Херувим – чалгынныг, күштүг, дээр уктуг амытан; Бурганның бараан болукчузу. Херувим дүрзүлери ыдыктыг аптараның кырынга-даа, Соломоннуң тутканы өргээ иштинге-даа турган.

Хоойлу, ыдыктыг хоойлу (евр. Тора, орус. закон) – Моисейниң хоойлузун, өскээр чугаалаарга, Синай дагга Моисейге Бурганның бергени, Аңаа бараан болур талазы-биле чурумчуткан хоойлу-дүрүмнер база мөзү-шынарга хамааржыр дүрүм-сагылгалар, хамааты эргелер чыындызын ынча дээр.

Хорив – Синай дагның өске ады.

Хосталыышкын байырлалы (евр. песах, грек. пасха) – израильчилерниң өгбелериниң туттуругга турганы Египеттен адырлып үнгенин демдеглээн байырлал. Ол байырлал кээрге, иудейлер Бурганның айтыышкынын күүседип, анай азы хураган дөгергеш, ооң ханы-биле хаалгазын демдектээш, кежээки чемин чиир турганнар.

Христос (орус. помазанник, Мессия) – еврей база грек дылдан дорт очулдурарга, «Чагдырган» дээн ат. Бурунгу Израильге хаанны дүжүлгеге олуртурда, ыдыктаан оливка үзү-биле бажын чаар ёзулал турган. Иисусту Бурган дүжүлгеге «чаап олурткан», ынчангаш Ол Израильдиң манааны, Ооң кээрин медээчилерниң баш удур чугаалааны Мессия азы Христос болур.

Чагыг-керээ (орус. Завет) – Бурган биле кижилерниң аразында, хаан биле ооң албатыларының аразында керээ дег, ийи таланы хүлээндирип турар дугуржулга. Библияда элээн каш ындыг керээни тодарадып бижип турар, чижээлээрге, Ной азы Авраам дугайында чугааларда. Библияның бирги кезээн христианнар Бурганның израиль чон-биле Моисейни дамчыштыр чарган керээзи дээш «Эрги Чагыг-керээ» деп адап турар. А ийиги кезээн «Чаа Чагыг-керээ» деп адаар, чүге дээрге Иисус Христостуң өлүмү болгаш катап дирлиишкини бүгү улуска Бурган-биле чаа, Моисейниң хоойлузунга үндезилевээн керээ чарар арганы берип турар.

Чууза – хааннар болгаш өске-даа дээди дүжүметтер олуруп чоруур онзагай ыяш терге. Дайынчы тергеге дөмей-даа болза, дайын үезинде ажыглавас турган.

Шефела – Палестинада Иуданың аймаанга хамааржыр девискээр. Ол девискээр Чер ортузу далайның чоогунда оргулааш биле Иуданың дагларының аразынга турган. Шефела көдээ ажыл-агый чорударынга таарымчалыг чавыс тейлери-биле тодараттынар.

Шээрленири азы шээрлениишкин (орус. пост) – мөргүлдүң дээштиин күштелдирер дээш база аажок күштүг качыгдалды Бурганга көргүзер дээш, элээн үе дургузунда аъш-чем чиирин шеглээри.

Ыдыктыг ыр (грек. псалмос) – Бурганны алдаржыткан ырылар. Оларның иштики утказы алгыш-йөрээл база мөргүл хевирлиг болур. Ыдыктыг ырларның номунче 150 ыр кирген, оларның дыка хөйүн Давид хаан чогааткан бооп турар. Чаа Чагыг-керээниң чогаадыкчылары хөй-ле Ыдыктыг ырларны Христостуң бо делегейже чедип кээриниң дугайында өттүр билген медеглелдер кылдыр санап турганнар.

Элчин (грек. апостолос) – Бурганның мурнундан бүрүн эргелиг төлээ. Иисус Христоска бараан болуру-биле кыйгырткан кижи. Иисус Бодунуң эң баштайгы өөреникчилериниң аразындан он ийи кижиге ол атты берген. Сөөлзүредир өске-даа элчиннер тыптып келген, чижээлээрге, Матфий болгаш Павел.

Эрлик (евр. сатан, грек. диаболос, орус. дьявол) – «буруудадыкчы» азы «удурланыкчы» дээн уткалыг сөс. Бурганның удурланыкчызын, кижилерниң күткүкчүзүн, каржы буктарның эң кол баштыңчызын ынча деп адаар. Ооң чамдык өске аттары – веелзевул, бузуттуг.

Библейжи эге хемчеглер таблицазы

Бо таблицаның медээлери амгы үедеги археологияның тывыштарын илередип турар. Ындыг-даа болза, эрте-бурунгу делегейге деңзиниң, узунунуң болгаш ишкириниң эге хемчеглери бүрүнү-биле чаңгыс аай турбаанын база тус черде хүлээп көрдүнгенинден болганчок-ла хамааржыр турганын бодап көөр херек. Ынчангаш шак бо амгы үениң дең үнелиг хемчеглерин чүгле чижеглээн кылдыр көрзе чогуур. Сөзүглелде ол эрте-бурунгу эге хемчеглерни бичежек куруг төгерик-биле демдеглээн (чижээ, °эфа).

ДЕҢЗИ

1. гера   550 мг
2. бека (= 10 гера)   5,5 г
3. шекел (= 2 бека)   11 г
4. мина (= 50 шекел)   550 г
5. талант (= 60 мина)   33 кг

УЗУНУ

1. карыш (= 11-12 илиг)   0,22 м
2. кыры (= 2 карыш)   0,45 м
3. стадий   185 м

КУРГАГ ТӨКТҮҮЧЕЛ ЧҮҮЛДҮҢ ИШКИРИ

1. гомор (= 1/10 эфа)   2,2 л
2. са (= 1/3 эфа)   7,3 л
3. эфа (= 3 са, 10 гомор)   22 л
4. хомер / кор (= 10 эфа)   220 л

СУУК ЧҮҮЛДҮҢ ИШКИРИ

1. лог   0,3 л
2. гин (= 12 лог)   3,5 л
3. бат (= 6 гин)   22 л
4. хомер / кор (= 10 бат)   220 л

Карталар

Карталар

1. Эрте-бурунгу Чөөн Чүк

2. Египет Болгаш Синай

3. Израиль Аймактарның Ээлел Черлери

4. Саул, Давид Болгаш Соломонга Чагырткан Черлер

5. Израиль Болгаш Иудея Күрүнелер

6. Иисус Христостуң Үезинде Рим Империя

7. Эрте-бурунгу Палестинаның Чер Кырының Тургузуу

8. Иисус Христостуң Үезинде Палестина

9. Иисус Христостуң Үезинде Иерусалим

10. Иисус Христостуң Үезинде Иерусалимде Бурганның Өргээзи

11. Павел Элчинниң Бирги Аян-чоруу

12. Павел Злчинниң Ийиги Аян-чоруу

13. Павел Элчинниң Үшкү Аян-чоруу

14. Павел Элчинниң Дөрткү Аян-чоруу

ЭРТЕ-БУРУНГУ ЧӨӨН ЧҮК

ЕГИПЕТ БОЛГАШ СИНАЙ

ИЗРАИЛЬ АЙМАКТАРНЫҢ ЭЭЛЕЛ ЧЕРЛЕРИ

САУЛ, ДАВИД БОЛГАШ СОЛОМОНГА ЧАГЫРТКАН ЧЕРЛЕР

ИЗРАИЛЬ БОЛГАШ ИУДЕЯ КҮРҮНЕЛЕР

ИИСУС ХРИСТОСТУҢ ҮЕЗИНДЕ РИМ ИМПЕРИЯ

ЭРТЕ-БУРУНГУ ПАЛЕСТИНАНЫҢ ЧЕР КЫРЫНЫҢ ТУРГУЗУУ

ИИСУС ХРИСТОСТУҢ ҮЕЗИНДЕ ПАЛЕСТИНА

ИИСУС ХРИСТОСТУҢ ҮЕЗИНДЕ ИЕРУСАЛИМ

ИИСУС ХРИСТОСТУҢ ҮЕЗИНДЕ ИЕРУСАЛИМДЕ БУРГАННЫҢ ӨРГЭЭЗИ

ПАВЕЛ ЭЛЧИННИҢ БИРГИ АЯН-ЧОРУУ

ПАВЕЛ ЗЛЧИННИҢ ИЙИГИ АЯН-ЧОРУУ

ПАВЕЛ ЭЛЧИННИҢ ҮШКҮ АЯН-ЧОРУУ

ПАВЕЛ ЭЛЧИННИҢ ДӨРТКҮ АЯН-ЧОРУУ

Table of Contents

Ыдыктыг Библия

Ыдыктыг Библия

3 Хааннар

- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16
- 17
- 18
- 19
- 20
- 21
- 22

Тайылбырлыг Словарь

- Авраам
- Авырал
- Ажыдыышкын
- Акталаткан кижи
- Аллилуйя
- Аминь
- Амыр-дыш хүнү
- Аптара, ыдыктыг аптара
- Арыг, арыг эвес
- Асия
- Ашера
- Бараалгакчы, Бурганның бараалгакчызы
- Баштыңнар
- Белдир-ыяш
- Болбаазыраңгай
- Бурган
- Буянныг Медээ
- Ваал
- Веелзевул
- Галилея хөлү
- Давид
- Дайынчы терге
- Дүрзү-бурган
- Дээди иудей Чөвүлел
- Дээрги-Чаяакчы
- Дээрниң төлээзи, Бурганның төлээзи
- Иордан хем
- Кижи амытан Оглу
- Кул-кадай
- Кыртыжап демдектээри
- Левиттер
- Медээчи, Бурганның медээчизи
- Моав
- Моисей
- Мөргүл, мөргүүрү
- Негев
- Ном-хоойлу тайылбырлакчызы
- Он-хоорай
- Өргүл
- Өргүл салыр бедигээш
- Өргээ, Бурганның өргээзи
- Өске чоннар улузу
- Понтий Пилат
- Прозелит
- Рефа улус
- Саддукейлер
- Самария чурттуглар азы самарийжилер
- Синагога
- Синай даг
- Сион
- Соломон
- Сугга суктурары
- Сүлде, Ыдыктыг Сүлде
- Тамы
- Угаадыглыг чугаа
- Ужуражылга майгыны, ыдыктыг майгын
- Үе
- Фарисейлер
- Хаарган далганнар байырлалы
- Ханаан
- Херувим
- Хоойлу, ыдыктыг хоойлу
- Хорив
- Хосталыышкын байырлалы
- Христос
- Чагыг-керээ
- Чууза
- Шефела
- Шээрленири азы шээрлениишкин
- Ыдыктыг ыр
- Элчин
- Эрлик

Библейжи эге хемчеглер таблицазы

Карталар

- ЭРТЕ-БУРУНГУ ЧӨӨН ЧҮК
- ЕГИПЕТ БОЛГАШ СИНАЙ
- ИЗРАИЛЬ АЙМАКТАРНЫҢ ЭЭЛЕЛ ЧЕРЛЕРИ

- САУЛ, ДАВИД БОЛГАШ СОЛОМОНГА ЧАГЫРТКАН ЧЕРЛЕР

- ИЗРАИЛЬ БОЛГАШ ИУДЕЯ КҮРҮНЕЛЕР

- ИИСУС ХРИСТОСТУҢ ҮЕЗИНДЕ РИМ ИМПЕРИЯ

- ЭРТЕ-БУРУНГУ ПАЛЕСТИНАНЫҢ ЧЕР КЫРЫНЫҢ ТУРГУЗУУ

- ИИСУС ХРИСТОСТУҢ ҮЕЗИНДЕ ПАЛЕСТИНА

- ИИСУС ХРИСТОСТУҢ ҮЕЗИНДЕ ИЕРУСАЛИМ

- ИИСУС ХРИСТОСТУҢ ҮЕЗИНДЕ ИЕРУСАЛИМДЕ БУРГАННЫҢ ӨРГЭЭЗИ

- ПАВЕЛ ЭЛЧИННИҢ БИРГИ АЯН-ЧОРУУ
- ПАВЕЛ ЗЛЧИННИҢ ИЙИГИ АЯН-ЧОРУУ
- ПАВЕЛ ЭЛЧИННИҢ ҮШКҮ АЯН-ЧОРУУ
- ПАВЕЛ ЭЛЧИННИҢ ДӨРТКҮ АЯН-ЧОРУУ